Dos gregos aprendín que ríos e regatos

Dos gregos aprendín que ríos e regatos
Son deuses que abandonan por veces os seus pazos
E gozan con vagar camiños e meandros,
Regueiros e fervenzas, torrenteiras e saltos.


Así que non me enganas, oh Miño derrubado
No límite do inverno, alá no fin de Marzo,
Que sei que te apresuras, que sei que vas de paso,
A ollar polas ribeiras, nas árbores dos campos,


As dádivas de Abril, os galanos de Maio.

Da kábala laica

A determinación. E a indeterminación. O esvaecemento da multiplicidade do mundo. A néboa. A cinza. A luz e a razón como únicas cifras do real. O escuro e a intuición como cifras do imaxinario. No centro a linguaxe, o simbólico, a percepción. Fort und da • Lonxe e aí. A distancia innaccesible do inmediato. 

Contan que cando Van Gogh chegou a París en 1875 tardou tempo en comprender que a súa impresión do mundo non era o produto inmediato de alteracións neurolóxicas senón a singularidade perceptiva do común dos humanos, a viva consecuencia do devir, da constante alteración da luz que ilumina as cousas. 

Logo de ver os cadros dunha exposición de Jean-François Millet, escribiu: “Cando entrei na sala sentín algo así como: descálzate porque o chan que pisas é sagrado”. Como se aquela mirada fose o pórtico que abría un espazo constelado, un horizonte transcendental dos ángulos e as cores, un mundo a desvelarse, atrapado tamén pola ilusión dun sentido teologal. 

Penso que polo xeral non recibimos unha educación suficiente en termos perceptivos.
E isto é debido a que a nosa desconfianza é radical, parte da propia estrañeza. Chegamos desde o desarraigo, desde a quebra de calquera vínculo, e precisamos dunha longa infancia para a adaptación. E a primeira obriga é fixarnos unha mirada, un sentido básico dos signos, o que consideramos fundamento da lectura. Algo que non fixo máis que empezar, que non é máis que o inicio dunha decodificación sen fin, sen posible mesura. 

Por iso insisto en que nunca aprendemos a ler e en que ler é a tarefa básica do humano, unha e outra vez dándolle sentido ás cousas.

De haber algún deus, ese deus sería o código, algo que xa estaba na kábala e na conxunción perceptiva de números e letras. O dixital, a traslación do perceptivo do animal escópico-invocante a un rosario interminable de números binarios, é unha Kábala laica (a balalaica cabal da Kábala laica) que segue sen dar coa divindade.

 Xa temos cantas copias desexemos do mundo visual e acústico, e andamos a fedellar nos modos de copiar todas as outras percepcións.

Mais chéganos unha pésima noticia desde a psicanálise: non hai outro do outro.

Das árbores negras

A homofonía en lingua francesa entre a palabra cygne (cisne) e a palabra signe (signo) fixo que a figura do cisne negro adquirise gran relevancia como imaxe. De maneira que en pleno irracionalismo, na transición de século, no momento da quebra da alianza entre a linguaxe e o mundo, o cisne negro certificaba a escuridade do signo, a condición de potencia sen fin do significante, a plusvalía infinita do seu goce de sentido, iso que, despois, Lacan chamará obxecto a.

Os cisnes negros existen mais foran descoñecidos en Europa até que chegaron importados das antípodas. Que a figura elegante e inmaculada do cisne, elixida como disfrace por Zeus para seducir a Leda, puidese mostrarse como mancha era outra proba contundente da morte de Deus, que proclamaba o Zaratustra de Nietzsche. Se os cisnes/signos son negros quen poderá fiarse das palabras ou darlles un sentido de eternidade a nada que fose dito. Zeus (Deus) disfrazado de signo negro. 

Temos insistido aquí na importancia da écfrase como medio de conexión entre a palabra e a imaxe e estou por afirmar que moitos dos logros pictóricos do noso tempo proveñen desa conxunción. O goce do Outro e o goce de sentido. A percepción que adquire denominación antes de tornarse intelección por medio do sentido.

O cisne negro é, así, outra das probas de como a mirada está feita de palabras, de como, a partir de algo que amañece na linguaxe verbal, accedemos á construción dese algo con imaxes. E, pola contra, do poder evocador da imaxe, do seu xogo interminable de significación. 

Desde hai un tempo tomeille aprezo aos ceos negros. É o resultado dun certo protocolo na edición da foto consistente en suprimir o ciano e o azul sobre unha imaxe a cores. En ocasións resulta imposible porque o ciano e o azul están distribuídos de xeito imperceptible por todo o espectro de luz, por todo o fantasma de luz, por toda a fantasía de luz.

Ceos anoitecidos e árbores negras. 

Do poema como rito

Espazo e tempo. Natureza e historia. Xeografía e paisaxe. Na condición peripatética do discurso reflexivo asoman moitas veces estes conceptos. Mesmo como ideas que houbese que retomar unha e outra vez para non esgotalas nunca. Somos espazo dentro dun espazo e tempo dentro dun tempo. Existentes. 

O carácter metonímico da existencia. Sempre parte dun todo. As biografías como anacos da historia. Os territorios como recortes doutros territorios máis amplos. Fronte á insistencia da soidade, a existencia da comunidade. 

Do mesmo xeito que o Eu vén determinado polo outro, a comunidade determina a nosa soidade. 

Sempre me resultou arrepiante a imaxe do austronauta a vagar polo espazo infinito. Ese momento en que o cordón umbilical que o une á nave se rompe e o solitario cosmonauta bota a vagar sen fin polos espazos, liberado para sempre, morto para sempre. 

Teño falado en ocasións desa imaxe presente na poesía de Manuel Antonio: “E ficamos nós sós. Sen o mar e sen o barco. Nós”. Ese momento en que a chegada da noite e a perda dos referentes sensoriais, coa desaparición da percepción do mar e do barco, converte o navegante, ese náufrago nocturno, nun viaxeiro infinito. Inmerso nunha suposta experiencia da totalidade, aspira por medio do poema a dar conta da experiencia da fusión, da unidade.

Que isto teña lugar nun barco, o barco de Caronte, o berce de Moisés, o Constantino Candeira de Manuel Antonio, certifica de que maneira o poeta era herdeiro do mito, aínda que non o practicase como rito. Mais o poema é o rito. O poema acéndese como o rito dun mito. 

O mito que non existe mais que insiste a través da palabra, asegurándose un asomo de existencia. O mito, que é sempre do Outro, da linguaxe que nos precede e nos sucede. Unha palabra túa abondará para sandarme.

Da morte e da voz, da máscara e do traxe

A Voz Oficial de Tuzaristán detenta o dominio pleno da verdade. Sabe discernir entre o ben e o mal, o útil e o inútil, o acerto e o erro, o certo e o incerto. Non suma voces para crear a Voz senón que engade a Voz a moitas voces.

Desde sempre fomos contrarios a ese rumor, ao barullo das voces da Voz, ao ruído mediático de Tuzaristán, ao balbordo das medias verdades interesadas, fiadas a un poder político que as detenta e alimenta.

A Voz Oficial de Tuzaristán produce a realidade. É o medio de produción da realidade cabal e razoable, como ten que ser, como debe ser a realidade. A realidade como unha mercadoría complexa e costosa. Unha mercadoría vaporosa e intanxible, disolta e disoluta. 

O gran xestor do traxe de xastre gasta moitos cartos na Voz. Pode sentenciar en privado, e sen que saia de aquí, que a Voz lle custa moitos cartos. É un dos grandes empeños do seu investimento. Unha opción estratéxica. A produción industrial de realidade. O gran logro do gran xestor. Xa que o real non mellora, que mellore a realidade.

O gran xestor do traxe de xastre é un vulgar secuestrador. Aprendeu que o mellor dos crimes é sempre o esquecemento. O crime perfecto non é o que se comete na sombra senón no olvido, o que fica velado polas tebras da morte. A Voz Oficial de Tuzaristán é, por tanto, un medio de produción do esquecemento. A realidade como forma do esquecemento. A realidade como máscara do cadáver invisible. A realidade como traxe.

O gran xestor do traxe de xastre forma parte, tamén, da produción de realidade.. O día en que deixe de producirse realidade el será a primeira vítima. E a realidade da súa gran xestión e do seu traxe de xastre derreteranse. Porque o real sempre regresa. 

O gran xestor do traxe de xastre forcluíu, porque as despreza, a lingua e a cultura galegas. Esqueceunas de xeito traumático. Non por desleixo senón por unha necesidade inconfesable. 

O gran xestor do traxe de xastre esqueceu que debaixo do traxe da realidade, por debaixo do traxe máscara, do traxe do engano, ocúltase o real da propia morte.

Dylan

Pertenzo a unha xeración que tivo na viaxe unha das súas teimas. De mozos collíamos a guitarra e a mochila e partíamos en autostop a onde a fortuna nos levase. Houbo heroes lendarios e proezas. Persoas que percorreron medio mundo levadas polo azar, sen máis proxecto que vagar sen fin, convencidas de que non había outro homo sapiens que o homo viator.

Unha tarde nunha pensión barata do centro de Estambul coñecín un inglés que viña desde Oriente deixándose levar en vehículos particulares. Un amigo, gaiteiro, percorrera toda Europa do mesmo xeito, a gañar o imprescindible para comer e durmir interpretando o instrumento. Mesmo un coñecido, que rematou por ser catedrático de filosofía, perdérase na India varios anos, até ser casualmente reencontrado por turistas da súa vila natal.

Xuráramos non sermos nunca infieis aos músicos errantes. 

Tivemos un mestre e un modelo que, de feito, nos superou. Un home que, pasados os oitenta, segue empeñado no que denomina Neverending Tour.

O que conto tivo lugar nas proximidades do estadio de Riazor alá polo ano 1993. Aínda que xa o viramos tocar en directo varias veces, decidimos ir ao concerto que ofrecía na Coruña, no medio daquel verán perdido na memoria.

Non foi fácil aparcar. E, finalmente, deixamos o coche a unha certa distancia do estadio. Apurábamos o paso para poder chegar.

De repente entre a xentalla que enchía o lugar apareceu un home negro, forte como un tanque e de máis de dous metros. Os seus ollos escuros brillaban no escuro da noitiña que caía sobre a praia. Fixeime nel porque mirou para min calibrando unha posible ameaza.  A súa ollada, porén, era paternalista e nada agresiva.Todo en menos dun segundo. O tempo que tardas cando vas con présa en superar a alguén que vén en dirección contraria.
Á súa beira, un home delgado e baixiño, de inesquecibles ollos azuis, que me seguiu coa vista mentres nos cruzamos. 

Era Dylan.

Aquela casa

En breve, a Universidade de Vigo vai organizar un ciclo de charlas denominado Cunqueiro XL, coincidindo co corenta aniversario da morte do poeta e narrador.

 Producido e difundido de xeito telemático contará coa participación dun número significativo de expertos que tentarán actualizar aqueles aspectos da investigación cunqueiriana nos que se teña producido algunha novidade ou avance salientable ao longo dos últimos anos.

Un dos logros máis novidosos se sitúa, ao meu ver, no ámbito da pseudonimia e a alofonía fantástica da man dos investigadores Iago Castro Buerger e Xosé Henrique Costas Gonzalez.

A modo de exemplo, e sen que sirva de precedente, tráiovos aquí este
poema dun tal STEPHEN ALLIWRIGTH que existiron, poema e poeta, unicamente na imaxinación do xenio mindoniense.

AQUELA CASA


Non é que non remataran
de facer aquela casa:
é que a fixeron para o vento,
por se algún día quería acougar
e botar un sono naquel outeiro,
a carón dos vellos carballos,
tantos séculos amigos de seu.
Fai moito tempo que o vento anda de paso 
polo mar,
pro algún día retornará
como retornan os vellos mariñeiros 
pra contarnos como foron as viaxes 
ou como se perdeu aquel veleiro. 
Aqui ten a súa casa, sen poetas nin fiestras, 
somentes catro paredes e o tellado 
por se quere botar un sono
denantes de volver a viaxar.

Hey Jude

A finais de xullo de 1968 The Beatles gravaron Hey Jude, unha das cancións máis fermosas e coñecidas do seu repertorio. Nun vídeo de promoción emitido pouco despois, presentado por David Frost, aparecen rodeados dun coro de admiradores que, pouco e pouco, se ven implicados na interpretación da famosa peza. 

Desde unha perspectiva semiótica cabe concluír que estamos perante un signo de importantes mudanzas que estaban a ter lugar. Moi pouco tempo despois do maio francés, o pobo, ou algo que se lle parece moito, reclama o seu lugar na historia. 

Algo que ten que ver coa representación da traxedia no teatro. A canción comeza con Paul cantando, acompañado unicamente polo piano que el mesmo toca, e, pouco e pouco, o son vai medrando en complexidade coa inclusión doutros instrumentos e voces. Primeiro pandeireta, guitarra, baixo. Logo as voces de Lennon e Harrison que fan un rumor coral de fondo harmónico en determinadas secuencias. Despois o coro do público que se suma. Finalmente, a orquestra que enche de densidade tímbrica a parte final. 

O primeiro que cabe salientar é o artificio da representación. Dionisos, os apóstolos, a Igrexa. Unha Igrexa que actúa como substituto sagrado do pobo. A palabra do fillo de deus, secundada polas voces dos seus apóstolos e reiterada despois pola multitude. Mentres esa palabra é secuenciada en varias cuartetas e unha ponte, cos equilibrios vocais e harmónicos dos seus apóstolos, a palabra da multitude é simple e reiterada como unha consigna. No medio, un grito, que sinala un antes e un despois na enunciación do discurso. O protagonista (Dionisos) desaparece da escena e cede o seu posto á multitude (coro) que o secunda. Hai agora un aumento da variedade de timbres que ten que ver coa introdución de instrumentos de orquestra que se escoitan por debaixo. Todo gravado por vez primeira nun sistema de oito faixas, inédito na produción da banda até ese momento. O emprego do piano como instrumento de base, fronte ás guitarras tan omnipresentes en todo o seu repertorio, suliña este sentido de ritual. Non é unha canción. É unha parodia relixiosa.  

LiBERDADE PARA PABLO HASÉL

Dicía Karl Marx nunha cita clásica, moi acaída para o feminismo contemporáneo, que “OS DOMINANTES TAMÉN ESTÁN DOMINADOS POLA DOMINACIÓN”. Tratábase de facer ver que tamén os dominantes, os poderosos, as persoas ligadas ao funcionamento do sistema, ao cerne do capitalismo e o do heteropotriarcado, teñen un interese real en desfacerse dese dominio, que o impulso de redención utópica é válido para todos os humanos e contén unha enerxía igualitaria, que non se para (que non separa) perante ningún tipo de desigualdade, de diferenza, porque o seu fin último, a súa teleoloxía, non é outra que a comunidade.

En relación co ocorrido nos últimos días, a propósito do ingreso en prisión de Pablo Hasél, para o que demandamos a súa liberdade inmediata, pensei, facendo un xogo coa frase de Marx mencionada, que “OS SUBVERSIVOS TAMÉN PODEN ESTAR SUBVERTIDOS POLA SUBVERSIÓN”.

Repasando estes días a Judith Butler para un traballo que ando ultimando encontro a seguinte alfaia: 

“Da mesma forma que as metáforas perden o seu carácter metafórico a medida que, co paso do tempo, se consolidan como conceptos, as prácticas subversivas corren sempre o risco de convertérense en clichés adormecedores a base de repetilas e, sobre todo, ao repetilas nunha cultura na que todo se considera mercadoría, e na que a «subversión» ten un valor de mercado”.

Na miña humilde opinión os subversivos non debemos ser subvertidos pola subversión porque o noso fin último non é o caos, a pura entropía, senón un equilibrio de humanidade, unha harmonía da que o sistema carece e aonde se debe dirixir o poder da nosa forza utópica.

Postulemos unha subversión dominada pola igualdade comunitaria, pola quebra dos dominios da diferenza social, e pola procura desa igualdade.

O outro do mito e o mito do outro

A continxencia ou a providencia. Entendo que, fronte á noción clásica de providencia, a alternativa da continxencia foi inicialmente unha solución laica e racionalista. Providencia implicaba o sentido de designio, de deseño prefixado. A historia estaría previamente escrita. E este tema do designio-deseño previo e da historia xa escrita merece ser repensado. 

A providencia sería o coidado dos humanos e do mundo que os crentes atribuen a Deus. A providencia como disposición ou como medida de prevención ou provisión de orixe divina. Sabéndomos como sabemos que a historia é o fluír inacabable do desastre, que esa demostración de caos e de desorde fose ditada directamente pola divindade abriría un sen fin de paradoxos e aporías. 

Eran os humanos os que procuraban encontrarlle un sentido á historia, construíndo así a providencia. Non era tanto a idea de Deus, artífice da creación, incluída a humanidade, como da humanidade partícipe dunha necesidade de explicar o mundo. Non era Deus a velar polos humanos como os humanos a velar por Deus como principio, como sentido, como explicación. 

Coma sempre, interésanos moito a palabra: pro-videncia. Unha videncia antecedida, precedida. A videncia que antecede ao acto e que xa non é visión senón mirada. Dixemos xa que o mirar sen ver tiña cinco descendentes posibles: a ficción, o soño, a cegueira, a lectura e a ideoloxía. A providencia será, por tanto, todas elas, porque na súa pro-visión non pode ser outra cousa que mirada. A providencia, en tanto que mirada, sería un campo de coñecemento a encher directamente pola narratoloxía, isto é, un terreo a ser enchido non de imaxes senón de palabras. 

A providencia conduciu ao milagre. 

A continxencia conduciu ao acontecemento. 

Diríamos, por tanto, que o acontecemento é un milagre laico e o milagre, un acontecemento relixioso. 

Milagre e acontecemento son, pois, a mesma cousa, vista desde distinto ángulo, desde diferente perspectiva. Mentres a providencia brota de (e conduce a) o mito, a continxencia xira arredor do Outro. O mito, que non existe mais insiste, é miragreiro. O Outro, que é a linguaxe que nos sucede e antecede, é epifánico.