Mecánica e existencia

A metáfora e a metonimia están entres as mellores ferramentas con que contou nunca a humanidade. Vexámolas en dous planos: horizontal e vertical.

No plano horizontal, que é o plano do tempo e da linguaxe, cada unha das unidades que circulan pode alterar a súa posición. Nunha autoestrada, por exemplo, circula un camión seguido dunha moto.

No plano vertical, que é o plano do tipo e da especie, hai numerosas opcións que poden substituir as unidades presentes. Na mesma autoestrada do exemplo agora circulan unha furgoneta e un turismo.

Tanto podo CONECTAR  os vehículos, e pór a moto diante do camión, como SUBSTITUÍR o camión polo turismo, por exemplo, e/ou a moto pola furgoneta. Mais o resultado será o mesmo: dous vehículos circulando.

E velaí as dúas expresións: conectar (metominia) e substituír (metáfora). Esta teoría, de Lacan nos anos 50, foi logo revisada e matizada, mais para o caso segue a ter o seu valor. 

No maxia, desde os tempos d’A Feiticeira de Teócrito, substitúese a persoa por un boneco ou conéctase por unha pertenza (un pano, un cabelo).

A cámara fotográfica é unha de tantas mostras deste emprego creativo da metáfora.Tratábase de pórmonos algo diante dos ollos que captase o mesmo que estábamos a ver, mais agora dándolle carácter de escrita. Xa sabemos: Verba volant, Spripta manent.

Así que a cámara fotográfica converteuse nun instrumento moi especial que consegue realizar unha impresión directa do mundo, sen precisar, como no caso da pintura ou da escrita a man, dun intermediario. O cristalino como sistema de enfoque, a meniña ou pupila como obturador, a retina como sensor.

A máquina fotográfica foi posible porque o ollo, tamén, é unha máquina. E esa nova máquina, a máquina de fotos, non foi máis que unha metáfora do ollo.

Conseguimos recrear o ollo, mais non conseguimos recrear do mesmo modo a nosa ollada. Ver non é importante. Mais mirar non pode estar fóra de control. 

Soliloquio do pasaxeiro (Le soleil noir)

Non é fácil percorrer os camiños que levaron

o teu corpo até o país do silencio e da loucura

sen obter antes indulto, a desculpa, a absolución

polos danos infrinxidos, polo estrago irreparable.

Mais non sei que fixen mal, en que curva do camiño

enganei o rumbo exacto, foi menor o meu esmero.

Pode ser que algún dos brillos que fulxían no ouropel

me cegase ou me privase do sentido da visión,

que ficase fascinado, deslumbrado coas estrelas

que amañecen na palabra, sen aviso nin anuncio.

Mais foi todo tan veloz, tan de presa, tan axiña;

foron tantas as escollas, houbo tanto neboeiro,

que chegar até esta marxe do Leteo ten o honor

dos atletas esgotados, dos exhaustos corredores.

Pode ser que a nave estea xa agardando o embarcamento.

Nela irei sumido en sombra, no devalo do serán,sen obter xamais perdón, nin desculpa ou indulxencia.

Porto, sen dúbida

Unha cidade tan humilde que por non ter non tiña nin nome. Porto, chamábana, porque é o que era: un porto. O lugar de referencia para as chegadas e as partidas pola vía do mar.

Dese lugar sen nome saíu o nome do país enteiro: Portugal. Un inmenso porto de abras e areais que dialoga co mar. Abra, esa palabra tan fermosa que comparte etimoloxía co inglés Harbour. Baía pequena onde poden fondear as embarcacións. Haberá quen vexa nese Calem que acompaña ao Portum un resto dos kalaikos dos que falaba Estrabón. 

Fernando Pessoa abría a súa Mensagem describindo o mapa de Europa, un retrato da deusa esparramada tras o seu rapto. Italia, unha perna. Escandinavia, a outra. Iberia, a súa cabeza. Para rematar concluíndo: “o rosto com que fita é Portugal”.  

O importante é que tanto o lugar como o país foron denominados. E denominados polo común denominador: a lingua. Unha lingua que ten que ver connosco como ningunha outra.

Velaí a tendes. Deitada xunto ás augas do río Douro, sempre a agardar por alguén, sempre a agardar por min que debezo por vela, por volver sentir a súa vitalidade cosmopolita que me conecta desde sempre co mundo sen ter que pasar por Madrid, sempre un porto ao que chegar e do que partir que nos impregna da melancolía dos navegantes verdadeiros, sempre un referente nas miñas cartas de extravío.

Hai corenta anos Porto e Vigo competían por ser a referencia do noroeste atlántico peninsular. As dúas partían de condicións semellantes logo de décadas de ditadura. Hoxe Vigo deixou de ser opoñente. Ficou cega polas luces do alcalde arboricida e por  unha dereita corrupta, convertida nunha brincadeira sen criterio para uso de egos populistas. Da cidade da poesía a unha cidade sen poética. 

Porto era e é un centro, tanto centrípeto como centrífugo, unha baliza que nos sitúa nos mapas do mundo. Vigo é unha colonia. Ou, se vos molesta esa palabra, un champú. 

Da escoita e a mirada

Encontro confortable ese lugar en que a fotografía se encontra coa pintura porque creo que é o espazo de síntese e crecemento da arte común do escópico e o visual.

O seu fundamento reside niso que chamamos mirada, ese templo invisible en que a imaxe se encontra co sentido.

Xa temos dito que, do mesmo xeito que a visión está feita de imaxes, a mirada está feita de palabras. E por iso é histórica e continxente. 

Dicimos que a visión, que é imaxe, se torna mirada no momento en que adquire un sentido. A mirada e a visión son totalmente sincrónicas mais podemos advertir a súa progresión no momento en que algo carece de sentido. Unha imaxe borrosa que non acertamos a identificar, a localizar na nosa memoria ou no noso entendemento. Ese é o instante de vermos sen mirar. Hai un simple funcionamento óptico dos nosos organismos biolóxicos, mais os sentidos non conseguen conectar coa intelección. Do mesmo xeito que a visión é autónoma da mirada tamén a mirada é autónoma da visión.

É o que chamamos mirar sen ver e que ten cinco camiños posibles: a cegueira, a ficción, o soño, a lectura e a ideoloxía.

Dicimos que a mirada está feita de palabras. Outra das probas é sen dúbida a lectura. Ler é unha actividade hermenéutica que nunca deixamos de perfeccionar. Nunca deixamos de aprender a ler.

Ademais, do mesmo xeito que distinguimos entre ver e mirar, temos que distinguir entre oír e escoitar. Oímos moitas cousas que non escoitamos e escoitamos moitas cousas que non oímos. Esa diferenza entre o oír e escoitar fundamenta o que denominamos fonética e fonoloxía.

A escrita é unha operación conxunta de escoita e mirada. O mesmo que a lectura é unha operación conxunta de mirada e escoita. Falamos das voces dunha novela ou dun poema. Son voces que non se oen, mais que se escoitan. 

E rematamos: se a mirada está feita de palabras, a escoita, igualmente. Palabras como significantes visuais ou auditivos. A escrita e a lectura como os lugares de reunión da escoita e a mirada. 

Caligrafía das árbores e contrapicado místico

Desde hai certo tempo interésame a caligrafía. É, con certeza, unha reacción á actividade das máquinas, cada vez máis presentes na produción de imaxes, que tenden sempre a reiterar, anulando o valor de irrepetible do manuscrito. E entendo por caligrafia (etimoloxicamente grafía fermosa) o percorrido realizado por un suxeito que se expresa ao longo e ao largo dun espazo. Non ten por que ser un suxeito humano quen realice o trazo. Pode ser un movemento natural debido á chuvia, ao vento, a algún percance. Un acto executado, non importa por quen, de xeito espontáneo e inesperado que ten como consecuencia un grafo. 

A escrita humana, aínda sendo produto dunha formación e dunha insistencia, non perde nunca ese carácter continxente e é sempre a afirmación dun suxeito transido pola temporalidade. Escribo sempre a man, aínda que logo refaga os manuscritos por medio da computadora. E constato que o texto producido pola man ten sempre unha entidade e un poder que se introduce dun xeito moi sutil naquilo que se relata. Dalgún xeito esta presenza do Kairós (da temporalidade en tanto que ocasión) é o que lle dá un sentido ao trazo como Aión (da temporalidade como eternidade). 

Nesta foto, por exemplo, sobre un fondo de néboa branca, aparecen unha serie de trazos, uns de orixe natural e outros de orixe humana. Entre os humanos, un semáforo e unha estátua, o primeiro representa un proxecto industrial, construído numerosas veces sobre un modelo definido, e o segundo, un fito que, aínda non sendo enteiramente orixinal, produce un sentido de irrepetible pola ubicación e a solemnidade.

Logo están as árbores, erguidas no seu voo polas alturas como un acordo entre a procura da luz, a resistencia do vento e a axuda da auga.

A árbore como un percorrido narrativo canónico greimasiano. O tempo, a semente, a luz, o vento, a auga, o froito. O destinador, o suxeito, o obxecto, o agresor, o adxuvante, o destinatario. 

E finalmente está o ollada humana que establece a perspectiva e lle dá un sentido á imaxe.

A árbore é, claramente, un modelo caligráfico, o que nos interpela neste xénero do contrapicado místico.

A luz do mar do norte

Tempo atrás intereseime pola luz do mar do norte. Foi a raíz dunha viaxe ao Reino Unido e como consecuencia de músicas que me pareceron impregnadas dun determinado tipo de luz. Xa se sabe que música é unha palabra que deriva de musa, como museo. 

Pensei, en primeiro lugar, na disputa entre Verdi e Wagner. A medida pitagórica e as súas consecuencias na harmonía fronte a ebriedade do bretemoso e do indefinido. O consciente e o inconsciente.

Interésame a música como ambiente. Wagner fronte a Verdi. O neoliberalismo incrementou a aposta por Verdi. A melodía e o ritmo como símbolo da plusvalía, como símbolo do plus de goce. Wagner aposta por escoitar o rumor de fondo da conciencia. Verdi só apunta o beneficio. Os incrementos na columna do haber. A Wagner interésalle a flutuación, as oscilacións, a intensidade. Graves e baixos. Agudos e gritos. A vida. Verdi compuña para a burguesía nacente da Italia que nacía. Wagner para a nobreza suicida. Verdi semella querer reducir o espírito a mercadoría. É fácil facer unha lista de grandes momentos verdianos. Imposible a dos grandes momentos wagnerianos. 

Verdi é quen de vender a súa alma en tres minutos de canto intensísimos. Rigoletto e Aída son coleccións de grandes arias. Wagner non cabe en poucos minutos. Demanda paciencia e tardes sen fin. Noites de lectura ou de traballo. É moi distinto o seu concepto de tempo. Dos tres deuses gregos do tempo (Chronos, Kairós e Aión) Wagner prescinde de Chronos, o tempo mesurado, e aposta pola inspiración e a eternidade. Verdi pode prescindir ás veces de Aión, cando se banaliza e entrega ao chabacano, mais nunca de Chronos. Wagner é un culto solemne e enigmático aos deuses invisibles. Verdi é unha inesquecible verbena siciliana. 

En Wagner aspiramos inciensos opiáceos que nos hipnotizan e reducen a un herdo prolongado por xeracións e xeracións.  En Verdi embebedamos con tintos da Campania e namoramos na súa quentura estival. 

Todos somos wagnerianos e verdianos. Resulta inevitable. Mais nunca ao mesmo tempo. Sería celebrar unha verbena nun templo ou un rito sacro nun campo de festa. O sol de Creta sobre o Mar do Norte. 

Aparición de Penélope

Unha das hipóteses coas que vimos traballando nestas páxinas é a de que, do mesmo xeito que a visión está formada de imaxes, a mirada está feita de palabras.

Entre os argumentos probatorios estaría a écfrase clásica, figura retórica consistente na descrición detallada, de maneira que a conciencia lectora obteña o mesmo resultado na memoria que se viñese de ollar, de encher de sentido, unha imaxe.

A descrición para a construción de mirada foi unha das técnicas pegadóxicas máis empregadas ao longo da historia. A “Institución Libre de Enseñanza” tivo na descrición de paisaxe un dos seus logros mais celebrados. As obras dos autores do noventa e oito español están cheas de topografías, descricións de lugares, mesmo como técnica para obteren o estado de alma que, panteísmo krausista aparte, gobernase nese espazo. 

A historia da pintura fornécenos de centos de mostras tanto na arte medieval ou do Renacemento como na arte moderna, con exemplos tan logrados como a Primavera de Boticelli, o Gran Vidro de Marcel Duchamp ou, de regreso, o Filme de Samuel Beckett, exemplo dun literato pescudando no cine e na fotografía como terreo do seu propio crecemento.

Encontrei nestes días a descrición de Penélope baixando a escalinata nunha das primeiras rapsodias da Odisea. E tiven a impresión de que Homero exercía, con máis de vintecinco séculos de antelación con respecto á invención do cinema, de guionista cinematográfico.

Deixóvos aquí, na versión galega de don Evaristo de Sela, o inicio do texto revelado. 

“E ENTÓN DESDE O ALTO DA CASA, A DISCRETA PENÉLOPE, FILLA DE ICARIO, SENTIU AQUEL CANTAR INSPIRADO E BAIXOU DO SEU CUARTO POLA LONGA ESCALINATA, POR MÁIS QUE NON SOA, QUE CON ELA VIÑAN DÚAS CRIADAS DO SEU SERVICIO.

AO CHEGAR DIANTE DOS PRETENDENTES, AQUELA MULLER DIVINA ENTRE AS MULLERES, PÁRASE DIANTE DA COLUMNA QUE SUSTENTABA O SÓLIDO TEITO. UN ESPLÉNDIDO VEO CAÍALLE SOBRE AS MEIXELAS E A UN LADO E OUTRO DELA ESTABAN AS SÚAS FIEIS SERVIDORAS. ENTÓN COS OLLOS CHEOS DE BÁGOAS FALOULLE AO AEDO DIVINO…”

En cantos filmes non temos visto esta que os narratólogos denominarían “función baixada de escalinata”.

Nosa Señora do Alivio dos Extraviados

O interior dunha capeliña rural nunha estrada secundaria portuguesa. Un espazo pulcro, sombrío e, ao mesmo tempo, co contraste da luz opacada do serán. A soidade e o silencio animan a quedar, sobre todo se o que chega é un camiñante cangado de quilómetros. Sento e respiro. E aproveito para tirar algunhas fotos.

Hai décadas que deixei de ser crente e de frecuentar os lugares da fe. Mais non deixa de asombrarme a puxanza dese sentimento.

No caso presente o lugar ten esa pregnancia humilde que transcende no imaxinario de outros e acada sentido artístico. Unha arte popular e colectiva, anónima e herdada xeración tras xeración, que se centra nunha imaxe mariana e nun pequeno edificio conservado. 

A porta está aberta. Ninguén me interpela ao entrar ou ao saír. Máis ninguén se aproxima polo lugar. Unha austeridade medieval subxacente ao estoicismo da contrarreforma e unha produción de paz e de sosego, impropia dos tempos que corren.

Hai, con todo, un dato que agora me parece significativo: ao contrario das grandes superficies comerciais que inclúen un aparcamento como espazo engadido e necesario, o lugar non está preparado para a afluencia masiva de tránsito rodado. Pola contra, semella estar pensado para o caminante solitario que encontra nestes detalles o seu afago.

Nosa Señora do Alivio dos Errantes podería chamarse a deidade aquí honrada. Nosa Señora do Alivio dos Extraviados.

Dalgún xeito estamos a dicir que a vida errante e a vida extraviada son un excepción nos tempos que corren. Tempos de camiños, tanto reais como cibernéticos e ideolóxicos, que definen as nosas opcións e mesmo nos indican cal delas debemos escoller.

Ese comando de Axustes das ferramentas informáticas que nos forza a escoller, a decidir. Mais nunca fóra do propósito do programa. 

Unha rutina de edición de partituras que manexo trae a opción de Naturalizar, engadindo pequenos erros de medida na duración das notas, como se o son estivese a ser producido por unha persoa. Como a “humanización” das rúas do alcalde arboricida. Colonización dos significantes e das masas. 

Continúo o meu camiño, agradecido polo alivio da penumbra e do silencio. Nosa Señora da Resistencia. 

Da máquina Singer

A miña tía M. A. A., costureira, tiña unha máquina de coser Singer que lle trouxera un seu ascendente de Nova York onde estivera emigrado a principios do século pasado. Era un artefacto negro, de cerámica curva, mais largo pola esquerda que pola dereita, cun brillo escuro e elegante que exercía unha certa fascinación sobre todos nós, sobriños e sobriñas que entendíamos aquela casa como unha das formas posibles do paraíso. Se a cociña era o templo, o altar e parladoiro era a máquina Singer, o lugar aonde se dirixían todas as miradas, segundo a miña parente preparaba e remataba prendas e falaba. A máquina recollíase sobre a mesa que lle daba apousento e tiña unhas rodiñas nas bases das patas que permitían trasladala. Arredor desa máquina de coser e non moi lonxe da cociña de ferro que aquecía toda a casa teño pasado longas tardes da infancia escoitando os relatos da miña madriña sempre con voz pousada e interminable. Aínda hoxe sigo escoitando aquela voz, en parte incorporada á miña propia. 

Lembro ter pasado polo edificio Singer ao final, ou ao principio, nunca sei, de Broadway e admirado a súa feitura de arquitectura industrial, baseada no emprego do ferro como elemento construtivo. Nunha viaxe pola Galicia polaca encontrei, na cidade de Cracovia, o edificio orixinal da empresa Singer. E un bar, que empregaba como mesas para uso dos seareiros e clientes as mesmas mesas das máquinas de coser recollidas. Un resquicio do talento daquela humilde familia xudía que emigrara a América co seu negocio para logo se converter nun referente mundial. 

Nunha visita á illa de Ellis, na baía neoiorquina, encontrei, entre a enxurrada de nomes de emigrantes que pasaran a cuarentena no minúsculo rochedo, e que están expostos nun monumento circular, o nome do meu antepasado, irmán da miña avoa.

Sempre que paso pola Estación Marítima e miro esta dobre peza de Ramón Conde evoco a historia que veño de contar.

Homenaxe á emigración galega é o título que se lle dá ao conxunto. Enténdese que a homenaxe é unha homenaxe á emigración do pasado e non á dos tempos que están por vir. Porque, a esa, a maior homenaxe que lle poderíamos render sería impedir que marchasen. 

Da outra beleza

Os camiños de ferro son sempre unha tentación para a mirada. Como todas as grandes metáforas, conteñen no interior unha explosión semántica, unha especie de bomba nuclear da significación que permite que o seu sentido sexa sempre ambiguo e radiante.

Por unha banda a seguridade dun camiño trazado e seguro; pola outra, o infinito. Como o Travis de París-Texas, podería pasar a vida a camiñar por estas vías, seguro de non extraviarme. Seguramente sen o descarrilamento interior do personaxe. E con só unha diferenza: unha cámara para ir tirando fotos.

Entendo que a disposición do fotógrafo, de afrontar o mundo desde a mirada, procurando encher de sentido calquera visión, é, ao mesmo tempo, unha posición crítica e consecuente coa propia distancia que nos impón o mundo. Acceder, desde a conciencia do seu caracter de representación, ao que se nos ofrece por medio da luz. Saber que iso que está aí é o produto dunha circunstancia que, en calquera momento, pode mudar é someter a propia mirada aos caprichos do Kairós, da ocasión, da oportunidade.

Unha actividade que ten sempre algo de cinexética, de caza, mais unha caza incruenta e creativa, empeñada en completar o mundo engadíndolle misterios e sentido. O fotógrafo sabe que a recepción é creación, e fai súa aquela teima derridiana da lecto-escritura. O fotógrafo escribe lendo e torna a súa lectura un proceso de escrita. A foto como indecidible que engadir á Farmacia de Platón. A foto como fármaco, medicina ou veleno. A foto dunha foto dunha foto… dun obxecto. A mise en abyme da creación. Diferenza e repetición. 

Sabemos que non está permitido camiñar polas vías do tren mais sabemos que, pola contra, en sentido metafórico, non está permitido saír fóra deses trazados de ferro en paralelo. Nunha Guía de Extraviados o lóxico sería apelar a ese sentido alegórico e ofrecer as vías como remedio, como o único remedio. Velaí o camiño. Velaí un dos seus sentidos.

Mais sempre cabe parar nalgunha das estacións para mirar o mar; ese caos, esoutra beleza.