Sempre A. Figueroa

MARGOT-SPONER

Entre as numerosas curiosidades que nos depara a revista Nós, editada en Galicia entre os anos 1920-1936, con Vicente Risco como director literario e Afonso Rodríguez Castelao, como director artístico, figura unha que desde hai anos ten chamado a atención dos nosos investigadores máis eruditos: Margot Sponer, unha profesora e investigadora alemá que alá polo 1927, titulou “Algunhas notas dos meus estudos sobre a filoloxía galega” un dos seus traballos publicado nas páxinas que editaban os esforzados Ánxel Casal e a súa esposa María Miramontes.

O coñecemento desta singular personaxe e das vicisitudes que rodearon a súa vida distaba até agora moito do grao de excelencia que merece. O feito de ser unha das primeiras figuras da romanística internacional que se preocupa da lingua e da cultura do país galego, unido ao final tráxico da súa existencia, en tempos convulsos para o Estado Alemán no que viviu e traballou, e para o seu pobo, xudeu de nación e de relixión, aínda que ela militase desde nova na esquerda e fose coñecida pola súa belixerancia contra o réxime de Hitler.

E sendo moitos os detalles da vida de Margot Sponer que ignoramos tamén son moitos os detalles que descoñecemos da súa morte, a man das SS alemás na primavera de 1945, con certeza de xeito violento e mesmo terrible, polos poucos datos de que se dispón até agora mesmo.

Ningunha destas dificultades e atrancos impide a investigación que emprende Antón Figueroa sobre a súa obra e figura, mesmo reconvertido para este libro nun especie de detective que purga no pasado e interroga a presentes e ausentes e tenta ir abríndose camiño entre o escuro, mais sempre da man do método científico e do dato contrastable.

Resulta peza de especial relevancia a tese de doutoramento de Margot Sponer,  Altgalizische Urkunde, inaccesible a día de hoxe para os estudosos da lingua galega.

Modelo de estudos lingüísticos galegos e tamén de compromiso coa humanidade perante a barbarie nazi non permitindo as forzas do mal apagaren o interese pola riqueza e variedade das falas e da linguas do mundo, Sponer convértese en obxecto de indagación intelectual e histórica.  Figueroa recorre a arquivos, epistolarios, contactos afectivos, documentacións diversas para tentar achegarse ao misterio dunha existencia humana, desvelando os seus camiños e pormenores e ofrecéndonos unha semblanza que tenta non ser subxectiva mais si estar baseada no dato fidedigno, na erudición, no argumento incontrovertible. Polo fondo fica ese espírito epocal que entre os anos vinte e o final da Grande Guerra axunta nazis e falanxistas, atrae a intelectuais galegos como Vicente Risco na viaxe por Alemaña que retratou en Mitteleuropa ou o Felipe Fernández Armesto que deambula como intelectual, profesor e xornalista.

Tamén salienta a levidade e frescura do texto, a medio camiño entre o novelesco e o epistolar, encontrando o ton preciso para contar un relato que alterna o interese entre o académico e o político, entre o persoal e o social.

 

 

Advertisements

O Diálogo de Queizán con Rosalía

9788491212539

Se hai un significante, unha palabra, que teña adquirido máis e máis significados, ao longo dos últimos cento cincuenta anos da lingua e da cultura galegas, ata converterse nunha pura exhalación, esa palabra é Rosalía. Muller inquieta e inquietante a un tempo, percorreu a súa idade coa ousadía dos xenios e soubo estar alerta a todas as alarmas, a todos os sinais que daban conta dun tempo novo, un tempo que ela soubo prever, visionaria, máis libre, máis galego, máis de muller.

É nestas coordenadas da historia do propio país e da historia do desenvolvemento dun dos seus símbolos onde xorden obras que procuran dar conta deste enigma, como o son todas as marcas e meladuras que deixaron o seu signo sobre o corpo do país. E velaí o libro de M. X. Queizán Rosalía de Castro e o poder sexual.

Sitúase no ano 1985 o comezo dunha nova perspectiva na recepción da obra de Rosalía, a través da publicación da revista A Festa da Palabra Silenciada e o Congreso Internacional que se celebra nese mesmo ano. Foi nesa revista fundamentalmente onde MXQ realiza], durante anos, o seu diálogo con Rosalía.

O libro preséntasenos, pois, como unha miscelánea de textos diversos que comprende artigos, comentarios de poemas, relatos e poemas, mais sempre con Rosalía como obxecto de reflexión, de elexía, de ficción. Toda unha vida, parece dicirnos a autora, á sombra fértil da que foi fundadora das nosas letras contemporáneas. Dentro dos ensaios sobresae o primeiro e que dá título ao volume “Rosalía e o poder sexual”. Comparte a autora a idea de Kathleen March de que a opresion da muller é o tema único de Rosalía e de que o enfoca desde a perspectiva feminista máis avanzada politicamente. A figura de Murguía e a súa influencia sobre a existencia de Rosalía e, aínda alén diso, sobre a posteridade do seu legado e da súa memoria suscita as evidencias da numerosas probas que contradín a visión murguiana dunha muller triste e desencantada. Hai dous aspectos que convén salientar: o feito de que Rosalía non quixese perder a súa marca de xénero como autora, ao igual [o mesmo] que todas as galegas escritoras importantes da súa época, como Emilia Pardo Bazán e Concepción Arenal, e o completo desleixo con que se desentendeu dunha das teimas histórico-literarias do seu home, o celtismo.

Salienta, ademais, a autora que foi a partir de 1985, ano da publicación do primeiro dos volumes da revista Festa da Palabra Silenciada e da celebración do primeiro Congreso Internacional sobre Rosalía de Castro, [xa o dixeches arriba] cando irrompe da perspectiva feminina como unha perspectiva ineludible para afrontar a súa lectura. O esgotamento das anteriores vías analíticas, que tan celebrados resultados deran nos ensaios de Carballo Calero, García-Sabell, Fernández de la Vega, Dámaso Alonso, Bouza-Brey, acelera a mudanza de paradigma. E Rosalía parece estar reclamando este novo modelo de análise de interpretación desde a noite dos tempos. O feminismo canxa como un anel no dedo de tan alta poeta e permite achegarnos máis ao fondo do seu percorrido vital e creativo.

Dialoga a autora, ademais, coa crítica americana Susan Kirkpatrick da que toma a idea de que o patriarcado pouco variou desde o tempo de Rosalía, o que equivale a dicir que tamén variou pouco a subxectividade feminina en relación co desexo conformado polo patriarcado. Establece a americana dous rangos: o persoal e o político. E pasa a ollada por dous textos representativos: o poema “Un repoludo gaiteiro” e o “Conto Gallego”.

A experiencia da decepción amorosa centra o segundo dos breves ensaios “O amor na obra poética de Rosalía” no que se conclúe que se as mulleres pola educación que reciben, pola obediencia ao sistema patriarcal, están privadas da capacidade de actuación consciente e sumidas no maior grao de alienación posible, Rosalía, pola contra, rebélase e toma a xustiza pola man.

Estúdase, a seguir, a persecución de Rosalía no seu tempo. Pártese do rexeitamento á dimensión pública da escritora e as críticas machistas a unha muller que abandona o papel tradicional. Daquelas que cantan as pombas e as flores. A perseguizón en Lugo de Rosalía polos círculos máis reaccionarios da cidade, as acusacións de Vicetto, inimigo de Murguía, contra ela, e as consecuencias da publicación no 1881 dunha serie de artigos baixo o epígrafe de Costumbres Gallegas nos que se gababa a hospitalidade das xentes do país, que a levan a renegar de volver a escribir nunca máis en lingua galega. Salienta, porén, a figura de Manuel Curros Enriquez, autor do excepcional poema “A Rosalía”. Carme Blanco, Elvira Souto e Kathleen Marcha guían a autora no seu percorrido. Será esta última, autora do libro De musa a literata, a que guíe a MXQ no seguinte dos artigos, unha reseña de lectura en que se analiza a importancia da escrita feminina como factor de resistencia.

Completan o conxunto de ensaios un interesante artigo sobre “O suicidio na poesía de Rosalía de Castro” e unha análise da “Consideración de Rosalía de Castro a través do tempo” así como un breve discurso sobre o papel de Rosalía como precursora das narradoras galegas actuais

Hai, tamén, unha lectura detallada, verso a verso, de “A Xustiza pola Man”, entre a análise e a interpretación e que sería un excelente punto de partida para un ensaio máis longo, detallado, que fose aos numerosos pormenores que esixe a figura de Rosalía. Seguen, finalmente, un conxunto de poemas e relatos en que se gaba ou se menciona a figura da poeta de Padrón.

 

 

Literatura nacional, literatura mundial. Literatura universal, literatura globalizada.

Existe unha certa unanimidade na crítica contemporánea en considerar os traballos de Pascale Casanova e Franco Moretti como o inicio dun novo discurso crítico no que entra en debate unha nova fase da comprensión da literatura, unha literatura que agora admitiría ou comezaría a admitir a etiqueta de literatura globalizada.

Como sinala o profesor da Universidade de Pittsbugh, Ignacio M. Sánchez Prado [2006:10] en primeiro lugar cabe considerar as posicións de ambos os dous críticos como o resultado dun proceso autocrítico e de auto-avaliación do desenvolvemento do que se denomina literatura comparada. Quere isto dicir que, a partir da obra destes dous teóricos, entramos nun novo estadio da teorización sobre a literatura, no camiño da súa concepción global, por enriba das variacións locais e as peculiaridades lingüísticas que lle poidan ser propias. A acusación inicial de eurocentrismo vertida por moitos dos críticos do comparatismo, tal sería o caso de Edward Said, segue vixente, na medida en que moitos dos países semiperiféricos produtores de textos de envexable calidade son, ao mesmo tempo, considerados incapaces de xerar a teoría crítica que acompañe eses textos. Estalles permitida a enunciación discursiva das súas ficcións memorables e exemplares mais non a enunciación teórica1. Teríamos daquela textos producidos nunha determinada zona do mundo, Hispano-América, por exemplo, que son postos en valor por outra zona do mundo, Europa, ser irmos máis lonxe. Textos que non son asumidos como grandes obras de arte polo propio país que os produce e que, porén, acadan a súa validación noutros lugares afastados do centro de produción, incapaces de xerar eses textos mais si de disfrutalos como un último producto da súa relación imperial, ou post-imperial, se se preferir o termo. E este sería un novo debate, un novo interrogante ao que lle ir encontrando respostas: son os textos valorables valiosos en si mesmos ou é preciso encontrármoslles unha teoría que os faga valer? Non está esa teoría implícita na recepción dos textos, no simple pracer lector? É preciso que esa teoría se concrete en textos laudatorios ou de encomio para que o texto se encha de valor? Non pode ocorrer que textos cunha extraordinaria bibliografía pasiva sexan ao mesmo tempo textos mortos? E non pode acontecer que o valor dos textos pasivos sobre un texto dado sexan máis valiosos que o propio texto?

ler artigo completo

 

cropped-1230881831

 

A crise de 1916 e Ramón Cabanillas

O ciclo inicial da obra poética de Ramón Cabanillas (No desterro, de 1913), Vento Mareiro, de 1915, e Da Terra Asoballada, de 1917)  manifesta unha fisura (que pode ser entrevista ao longo da lectura dos seus textos e que é metafórica doutra fisura que estaba a ser explícita no campo cultural e político), que podemos nuclear arredor de 1916, ano da creación das Irmandades da Fala e, consecuentemente, da aparición do Nacionalismo Político, sucesor do Provincialismo e do Rexionalismo decimonónicos. Esta fisura é contemporánea dos feitos sociais e culturais que describiremos e sintómatica como poucas. Estamos diante dunha quebra que adquire sentido dentro do propio discurso nacional galego mais que non é máis que un síntoma local dunha quebra que estaba a darse tamén no contexto europeo e mundial. Trátase do salto que nos sitúa entre un antes e un despois na historia de Galicia. A Galicia anterior á aparición do nacionalismo político e a Galicia posterior a esa irrupción a partir de 1916.

ler artigo completo

A crise de Ramón Cabanillas

 

Ramon_Cabanillas

Daniel Landesa pide sitio

http://www.landesa.eu/dacasanova/#download

 

 

Di Daniel Landesa, na páxina de acollida deste poemario Da casa nova que “foi un poemario editado pola desaparecida Emerxente Editora no ano 2014. Logo de tres anos penso que o formato papel quedou esgotado. É por tanto un libro amortizado, de pouca repercusión e percorrido moi breve. Tomo agora a decisión de deitalo na rede logo de que, para min, perdese toda actualidade. Trátase dunha etapa que queda na memoria coma un deses soños vívidos ao abrente. Logro recoñecer o eu que fun entre algúns versos, mais do mesmo modo que un recoñece a súa voz nun magnetófono, algo familiar mais que causa certo desagrado”.

Non sabemos canto do anterior está enchido coa retórica dunha captatio benevolentiae, mais, en todo caso, fica moi claro, logo de iniciarmos a lectura destes poemas, que, alén do que poida ser o sentimento real do autor con respecto á súa obra, hai un aquel de hipérbole que non se corresponde para nada coa experiencia lectura de quen, coma min, se introduce por primeira vez nestas páxinas.

O estilo con que se manexa Daniel é o de quen é consciente de que conta con moi pouco espazo-tempo para seducir o lectorado, moi poucos segundos para sorprender, xa que nos novos tempos, ao non contar cun apoio mediático que produza a súa figura como unha icona de época, o público que se achegue a estes poemas, a través da web, por medio dos distintos recitais e espectáculos poéticos en que o seu autor ten participado, vai ser rápido e inflexible na súa sentencia. E vai dispor o seu polegar, para arriba ou para abaixo, coa inminencia de quen proba un novo viño ou paladea un prato.

Non hai vagar para o pracer así que o prima é o goce, o impacto físico, corporal, algo que desestabilice o lector e o obrigue a conceder a súa atención. E isto non só no inicio dos poemas, no inicio do poemario, senón en todo momento, unha vez tras outra. Así que esta é unha estética da sorpresa, do inesperado.

Dicía o sabio Heráclito, nunha das mais célebres citas da historia, que só quen espera encontrará o inesperado. Por iso, para acceder ao inesperado hai que saber moi ben cal é o horizonte de expectativas. E rompelo.

Desde o deseño gráfico magnífico, coa inclusión de fotografías que encabezan cada un dos textos, aos títulos escollidos (Viño doce, Vaixela, Radiografía dun sofá con chaiselongue, Neve na distancia, Praia eléctrica & peixes mortos, Adicción, Condición ideal da auga turbia …) todo conduce a unha sorte de novo expresionismo no que un lirismo radical parte da ironía, da crítica social, do ruído semiótico da sociedade multilingüe e global, para producir un heroe íntimo, en conflito coa sociedade e co mundo, “eu / incapaz de morrer por causa algunha, eu / incapaz de morrer sen loita, eu unha metade de nada”, que, non por iso, se resiste a espallar o seu grito perante un mundo que sente como pos-humano e adverso. Unha loita na que asoma a nostalxia, o amor, a morte. “Que só o exilio pode redimirnos da infección do noso espírito”.

 

Contra o desarraigo

Transmigrantes. Fillas da precariedade, de María Alonso. Axóuxere, 2017. 134 páxinas. 15€.

María-Alonso-Transmigrantes

María Alonso doutora en Filoloxía Inglesa pola Universidade de Vigo cunha tese sobre Diasporic Marvellous Realism. History, Identity and Memory in Caribbean Fiction (Brill, 2015) reside na actualidade en Edimburgo, onde se dedica, entre outras cousas, á escrita de ficción e poesía en lingua galega e inglesa. Despois do cataclismo (Urco Editora 2015) foi a súa primeira novela.

Transmigrantes tenta desenvolver e actualizar unha teoría sobre o fenómeno da emigración da mocidade. Transmigrantes serían aqueles que na súa experiencia migratoria pasan por varios países até asentárense, se acaso, nun, contemplando, na súa experiencia, como todos e cada un dos países aos que viaxan van tornando máis e máis precarias as súas condicións laborais e de estadía.

Escrita desde unha perspectiva de hibridación de xéneros, o seu relato comparte elementos do ensaio, do reportaxe, da memoria, porque o necesario é, antes de nada, proceder a desentrañar os aspectos novidosos e perversos que afastan os transmigrantes dos emigrantes tradicionais, en tanto que suxeitos políticos nunha nova conxuntura urdida polas políticas neoliberais que nos administran. Cómpre, pois, unha teoría antes de actuar, desentrañar no intelecto as razóns e as consecuencias, as causas e os efectos, antes de irmos ao mesmo cerne do conflito. Porque se trata do síntoma, doloroso, sen dúbida, dun conflito. Nese sentido, o libro encontra a súa máis próxima interlocución en obras audiovisuais recentes que, tamén, tentan dar conta da novidade deste modo de desarraigo: o documental No Cow on the Ice de Eloy Domínguez Serén sobre a súa experiencia en Suecia, ou En tierra extraña de Icíar Bollaín, sobre a diáspora española en Edimburgo.

A propia autora ten sinalado en entrevistas e declaracións á prensa a súa impresión de que a idea da emigración como unha renuncia á revolta foi asumida, polo galeguismo e, sobre todo, por aquelas e aqueles que gozaron e gozan dunha situación de privilexio, dun xeito bastante inxusto. “Castelao, en Atila en Galicia, dicía que en Galiza non se pide nada, emígrase. Mais emigrar é unha das decisións máis duras que poida tomar unha persoa. Afástase unha do coñecido para dar no descoñecido, déixase á familia ou amigos pola soidade, cámbiase de país, de lingua, de clima. Non entendo como se pode considerar esta decisión como unha renuncia á revolta ou como unha asimilación de fracaso persoal, cando en realidade tería que considerarse xustamente como o contrario”.

Partindo dos traballos de Schmidt (2006), Cafruny e Ryner (2003) ou Geddes (2008), entre outros, conclúese que Europa precisa inmigración, e que son os transmigrantes os que non farán preciso abrir as fronteiras a quen queira entrar dende fóra da Fortaleza Europea. Sobre este argumento trátanse outras cuestións máis complexas, como son as condicións laborais do precariado.

Un libro de recomendable lectura e que senta unha das perspectivas fundamentais de análise política do noso presente.

(De) construír Rosalía

Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863), de María Xesús Lama, Ed. Galaxia, Vigo, 2017, 23.56 €.

 

Rosalia

Confeso que nunca fun rosaliano. Desde o disco irrepetible de Amancio Prada, alá polos mediados dos setenta, e as lecturas reiteradas ao longo de carreiras, oposicións, programas docentes, traballos diversos, clases ao longo de máis de trinta anos, o meu interese pola dicción  da poeta sempre ficou á beira do lume, malia recoñecerlle todos os méritos e eloxios, todas as luces e os brillos, todas as elipses e as sombras. Mesmo un libro que comezara a escribir hai algúns anos, e que seguía as diversas interpretacións do poema “Negra Sombra”, desapareceu un bo día do disco duro da miña computadora. E ficamos nós sós. Sen ensaio, sen Rosalía, nós.

Confeso tamén que, no entanto, hai nela un enigma que non pode deixar de punzar a miña imaxinación. Máxime cando Rosalía é non só un ente empírico que viviu en Galicia entre 1837 e 1885, senón, e sobre todo, un signo que naceu e foi medrando como brasa viva da galeguidade e que, agora mesmo, segue a darnos luz, quentura e esperanza.

Así que a chegada dunha nova biografía sobre a poeta non podía máis que volver concitar estas dúas emocións enfrontadas: a fatiga polo reiteración dun tema tan central no galeguismo de toda época e lugar; a sospeita de que o enigma segue vivo e había que camiñar outra volta ao seu encontro. Escrita nunha “prosa fluída, de lectura amena e engaiolante”, a biografía de Rosalía Castro, da profesora María Xesús Lama, concita a actualización dunha serie de tópicos e de puntos de inflexión no debate sobre a poeta, que son, tamén, tópicos e puntos de inflexión sobre Galicia e a súa historia, e a súa cultura.

Trátase dunha biografía en dous volumes, dos que, até agora, só se nos ofrece a primeira parte.

A autora camiña á procura dunha imaxe de Rosalía, dun fantasma de Rosalía, porque outra cousa non poderá nunca ninguén lograr, aínda sabedora de que, como dixo o sabio, “o pasado é sempre impredicible”. A única solución é, por tanto, seguir o Curros de “do mar pola orela mireina pasar/ na fronte unha estrela, no bico un cantar…”, e ir resolvendo os pequenos misterios e intrigas, destecendo os nós, desapertando lazos e ataduras, construíndo novos lazos, vínculos e nexos, na certeza de que Rosalía Castro ficou concluída na súa morte, como todos os humanos, e é, só a partir dese feito, que podemos iniciar as nosas conxecturas sobre ela en tanto que ente delimitado, cun discurso finito, cunha escrita atinxible, tanto desde o punto de vista textual como histórico.

Desmentido o mito da súa orixe aldeá e demostrado que se trata dunha muller de formación extensa, de orixe acomodada e urbana, gozando dos privilexios da súa clase, camiñamos pola infancia e mocidade de Rosalía de Castro, que centran este primeiro volume da obra, seguíndomos, en parte, as achegas biográficas de Fermín Bouza Brey, José Caamaño Bournacell, Juan Naya, Ricardo Carvalho Calero e Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda, e en menor medida os estudos de Francisco Rodríguez, Catherine Davies, Kathleen March, Xesús Alonso Montero, Marina Mayoral e Pilar García Negro. Asistimos así ao desmentido do suposto trauma de orixe e da insistente rexouba da mediación de Manuel Murguía na súa escrita, na publicación das súas obras e na relación da autora co campo cultural e literario da súa época.

Concluímos, pois, que a mediación de Murguía na recepción da súa obra e da súa figura foi a raíz de non poucas malinterpretacións. O uso literario do galego non foi pola instigación de Murguía. Nin foi Rosalía unha muller triste, nin moito menos desesperada, entre outras razóns porque a súa vida se fechou con corenta e oito anos ao longo dos cales estivo de seguido rodeada de xente e de música e cancións, con nenos e amigos e parentes que a agasallaron co seu afecto e deron conta para a posterioridade de tal carácter. Esta carga de responsabilidades nas costas de Manuel Murguía semella ser un dos puntos de inflexión de que falamos, toda vez que hai opinións que alixeiran este peso e consideran que foron outros os factores que contribuíron interesada e determinadamente a deturpar e mixtificar a imaxe pública da poeta a partir da súa morte, ben lonxe dunha calculada operación de investimento simbólico xurdida dunha unha única fonte de intereses, máis persoais que políticos e sociais.

Diríamos que Rosalía nunca deixou de ser aquela moza bohemia que parte para Madrid coa intención de triunfar como actriz, aquela rapariga ben formada intelectualmente que se achega ao pensamento socialista da súa época e que ten como obxectivo poder tirar un rendemento económico á súa actividade intelectual, como escritora e como axente social e cultural dun país, Galicia, sumido no lento camiño da súa emancipación. O peso e a valoración do protofeminismo rosaliano sería outro dos puntos de inflexión de todo discurso sobre a autora que se poida elaborar nos nosos tempos. Así como, obviamente, a posición política da autora nun treito do S. XIX en que estaba en debate a disposición do Estado con respecto á súa centralidade e a súa forma de hexemonía nacional. Entendemos que a defensa dunha Rosalía socialista, feminista e rexionalista, máxime cando convive, procrea e forma unha familia cun dos inspiradores do noso Rexionalismo decimonónico, Manuel Murguía, forma parte da mesma cerna do debate. Se afirmar esas conviccións pode ser reiterar un tópico, obvialas pode dar pé a que susceptibilidades diversas dispoñan as súas alertas perante un relato que, na miña opinión, tenta dar conta matizada dunha existencia cargada de variacións, de  gradacións de trazos, que nos van ter entretidos durante décadas e décadas, tal e como leva facendo desde hai máis de trinta lustros.

Non en van polos tempos en que morría Rosalía Castro producíase en Francia a polémica do realismo que proxectaba sobre o escenario dos grandes debates un asunto crucial na historia da filosofía: o mundo e a súa representación por medio da linguaxe.