Contra o desarraigo

Transmigrantes. Fillas da precariedade, de María Alonso. Axóuxere, 2017. 134 páxinas. 15€.

María-Alonso-Transmigrantes

María Alonso doutora en Filoloxía Inglesa pola Universidade de Vigo cunha tese sobre Diasporic Marvellous Realism. History, Identity and Memory in Caribbean Fiction (Brill, 2015) reside na actualidade en Edimburgo, onde se dedica, entre outras cousas, á escrita de ficción e poesía en lingua galega e inglesa. Despois do cataclismo (Urco Editora 2015) foi a súa primeira novela.

Transmigrantes tenta desenvolver e actualizar unha teoría sobre o fenómeno da emigración da mocidade. Transmigrantes serían aqueles que na súa experiencia migratoria pasan por varios países até asentárense, se acaso, nun, contemplando, na súa experiencia, como todos e cada un dos países aos que viaxan van tornando máis e máis precarias as súas condicións laborais e de estadía.

Escrita desde unha perspectiva de hibridación de xéneros, o seu relato comparte elementos do ensaio, do reportaxe, da memoria, porque o necesario é, antes de nada, proceder a desentrañar os aspectos novidosos e perversos que afastan os transmigrantes dos emigrantes tradicionais, en tanto que suxeitos políticos nunha nova conxuntura urdida polas políticas neoliberais que nos administran. Cómpre, pois, unha teoría antes de actuar, desentrañar no intelecto as razóns e as consecuencias, as causas e os efectos, antes de irmos ao mesmo cerne do conflito. Porque se trata do síntoma, doloroso, sen dúbida, dun conflito. Nese sentido, o libro encontra a súa máis próxima interlocución en obras audiovisuais recentes que, tamén, tentan dar conta da novidade deste modo de desarraigo: o documental No Cow on the Ice de Eloy Domínguez Serén sobre a súa experiencia en Suecia, ou En tierra extraña de Icíar Bollaín, sobre a diáspora española en Edimburgo.

A propia autora ten sinalado en entrevistas e declaracións á prensa a súa impresión de que a idea da emigración como unha renuncia á revolta foi asumida, polo galeguismo e, sobre todo, por aquelas e aqueles que gozaron e gozan dunha situación de privilexio, dun xeito bastante inxusto. “Castelao, en Atila en Galicia, dicía que en Galiza non se pide nada, emígrase. Mais emigrar é unha das decisións máis duras que poida tomar unha persoa. Afástase unha do coñecido para dar no descoñecido, déixase á familia ou amigos pola soidade, cámbiase de país, de lingua, de clima. Non entendo como se pode considerar esta decisión como unha renuncia á revolta ou como unha asimilación de fracaso persoal, cando en realidade tería que considerarse xustamente como o contrario”.

Partindo dos traballos de Schmidt (2006), Cafruny e Ryner (2003) ou Geddes (2008), entre outros, conclúese que Europa precisa inmigración, e que son os transmigrantes os que non farán preciso abrir as fronteiras a quen queira entrar dende fóra da Fortaleza Europea. Sobre este argumento trátanse outras cuestións máis complexas, como son as condicións laborais do precariado.

Un libro de recomendable lectura e que senta unha das perspectivas fundamentais de análise política do noso presente.

Advertisements

(De) construír Rosalía

Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade (1837-1863), de María Xesús Lama, Ed. Galaxia, Vigo, 2017, 23.56 €.

 

Rosalia

Confeso que nunca fun rosaliano. Desde o disco irrepetible de Amancio Prada, alá polos mediados dos setenta, e as lecturas reiteradas ao longo de carreiras, oposicións, programas docentes, traballos diversos, clases ao longo de máis de trinta anos, o meu interese pola dicción  da poeta sempre ficou á beira do lume, malia recoñecerlle todos os méritos e eloxios, todas as luces e os brillos, todas as elipses e as sombras. Mesmo un libro que comezara a escribir hai algúns anos, e que seguía as diversas interpretacións do poema “Negra Sombra”, desapareceu un bo día do disco duro da miña computadora. E ficamos nós sós. Sen ensaio, sen Rosalía, nós.

Confeso tamén que, no entanto, hai nela un enigma que non pode deixar de punzar a miña imaxinación. Máxime cando Rosalía é non só un ente empírico que viviu en Galicia entre 1837 e 1885, senón, e sobre todo, un signo que naceu e foi medrando como brasa viva da galeguidade e que, agora mesmo, segue a darnos luz, quentura e esperanza.

Así que a chegada dunha nova biografía sobre a poeta non podía máis que volver concitar estas dúas emocións enfrontadas: a fatiga polo reiteración dun tema tan central no galeguismo de toda época e lugar; a sospeita de que o enigma segue vivo e había que camiñar outra volta ao seu encontro. Escrita nunha “prosa fluída, de lectura amena e engaiolante”, a biografía de Rosalía Castro, da profesora María Xesús Lama, concita a actualización dunha serie de tópicos e de puntos de inflexión no debate sobre a poeta, que son, tamén, tópicos e puntos de inflexión sobre Galicia e a súa historia, e a súa cultura.

Trátase dunha biografía en dous volumes, dos que, até agora, só se nos ofrece a primeira parte.

A autora camiña á procura dunha imaxe de Rosalía, dun fantasma de Rosalía, porque outra cousa non poderá nunca ninguén lograr, aínda sabedora de que, como dixo o sabio, “o pasado é sempre impredicible”. A única solución é, por tanto, seguir o Curros de “do mar pola orela mireina pasar/ na fronte unha estrela, no bico un cantar…”, e ir resolvendo os pequenos misterios e intrigas, destecendo os nós, desapertando lazos e ataduras, construíndo novos lazos, vínculos e nexos, na certeza de que Rosalía Castro ficou concluída na súa morte, como todos os humanos, e é, só a partir dese feito, que podemos iniciar as nosas conxecturas sobre ela en tanto que ente delimitado, cun discurso finito, cunha escrita atinxible, tanto desde o punto de vista textual como histórico.

Desmentido o mito da súa orixe aldeá e demostrado que se trata dunha muller de formación extensa, de orixe acomodada e urbana, gozando dos privilexios da súa clase, camiñamos pola infancia e mocidade de Rosalía de Castro, que centran este primeiro volume da obra, seguíndomos, en parte, as achegas biográficas de Fermín Bouza Brey, José Caamaño Bournacell, Juan Naya, Ricardo Carvalho Calero e Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda, e en menor medida os estudos de Francisco Rodríguez, Catherine Davies, Kathleen March, Xesús Alonso Montero, Marina Mayoral e Pilar García Negro. Asistimos así ao desmentido do suposto trauma de orixe e da insistente rexouba da mediación de Manuel Murguía na súa escrita, na publicación das súas obras e na relación da autora co campo cultural e literario da súa época.

Concluímos, pois, que a mediación de Murguía na recepción da súa obra e da súa figura foi a raíz de non poucas malinterpretacións. O uso literario do galego non foi pola instigación de Murguía. Nin foi Rosalía unha muller triste, nin moito menos desesperada, entre outras razóns porque a súa vida se fechou con corenta e oito anos ao longo dos cales estivo de seguido rodeada de xente e de música e cancións, con nenos e amigos e parentes que a agasallaron co seu afecto e deron conta para a posterioridade de tal carácter. Esta carga de responsabilidades nas costas de Manuel Murguía semella ser un dos puntos de inflexión de que falamos, toda vez que hai opinións que alixeiran este peso e consideran que foron outros os factores que contribuíron interesada e determinadamente a deturpar e mixtificar a imaxe pública da poeta a partir da súa morte, ben lonxe dunha calculada operación de investimento simbólico xurdida dunha unha única fonte de intereses, máis persoais que políticos e sociais.

Diríamos que Rosalía nunca deixou de ser aquela moza bohemia que parte para Madrid coa intención de triunfar como actriz, aquela rapariga ben formada intelectualmente que se achega ao pensamento socialista da súa época e que ten como obxectivo poder tirar un rendemento económico á súa actividade intelectual, como escritora e como axente social e cultural dun país, Galicia, sumido no lento camiño da súa emancipación. O peso e a valoración do protofeminismo rosaliano sería outro dos puntos de inflexión de todo discurso sobre a autora que se poida elaborar nos nosos tempos. Así como, obviamente, a posición política da autora nun treito do S. XIX en que estaba en debate a disposición do Estado con respecto á súa centralidade e a súa forma de hexemonía nacional. Entendemos que a defensa dunha Rosalía socialista, feminista e rexionalista, máxime cando convive, procrea e forma unha familia cun dos inspiradores do noso Rexionalismo decimonónico, Manuel Murguía, forma parte da mesma cerna do debate. Se afirmar esas conviccións pode ser reiterar un tópico, obvialas pode dar pé a que susceptibilidades diversas dispoñan as súas alertas perante un relato que, na miña opinión, tenta dar conta matizada dunha existencia cargada de variacións, de  gradacións de trazos, que nos van ter entretidos durante décadas e décadas, tal e como leva facendo desde hai máis de trinta lustros.

Non en van polos tempos en que morría Rosalía Castro producíase en Francia a polémica do realismo que proxectaba sobre o escenario dos grandes debates un asunto crucial na historia da filosofía: o mundo e a súa representación por medio da linguaxe.

 

Catro poemas para os fogos de Bouzas

O vindeiro domingo, 16 de xullo do 2017, nas pausas e entreactos dos monumentais fogos de artificio das Festas de Bouzas, o meu amigo Maximino Fernández Queizán declamará catro poemas da miña autoría.

 

Pastoral

ANDAR polos camiños do mundo sen máis rumbo
Que o simple percorrer distancias, procurar
Lugares, ríos, pontes, ermidas nas alturas.
Caer por unha vía seguindo unha derrota
De fentos, de enxurradas, o mesmo que un pastor.
Seguir do gando o paso, penedos entre xestas,
E ser na longa noite, gardado polos cans,
Sublime soidade dos matos, dos outeiros.
Vagar como quen segue o brillo dunha estrela.
Quecer nunha fogueira austeros bebedizos,
Libar de cando en cando o mel dalgún licor
E non obter de humanos máis trato que o silencio
Errante como un leve paxaro que emigrase
Fuxindo do seu fado, xa libre do destino.

images-2

 

Realidade

ÁS VECES é mellor seguir na realidade,
Deitarse baixo a sombra das árbores a ver
Os líquidos que o mundo dispuxo na conciencia,
E andar polos camiños confusos da lembranza
Seguindo un vello norte, algunha rota antiga.
Deitar pesadas áncoras no leito dalgún río,
Deixar que as augas pasen e ollar como o fluír
Do tempo e da enxurrada do inverno se apresura
Na busca dunha foz, dun límpido remanso.
Feliz quen considera sentar xunto á ribeira
E nesta acción culmina un feixe de percursos,
O límite de moitos camiños emprendidos.
Feliz quen nega o mundo dos triunfos e a vaidade,
Aquel que desde a calma refuga os agasallos,
E alí sentado escoita os páxaros bater
As alas nun escándalo na lámina das augas.

 

images

Xardín

AS NOITES van dispondo aneis de fráxil néboa nos lindes do meu mar
e os ecos que altas aves difunden cara abaixo
posúenme en acordes turbulentos,
sinais de frautas graves afundidas
como vellas goletas preñadas con ouro
ou de harpas que tanxen o voo dunha liña
afastada e distante.
Nas altas alboradas
a terra adquire un brillo tan roxizo
que hai un soño de arxila poboando no mar
o vaivén dos cabalos que corren a praia
ou sinalan no asombro outro lenzo de longas areas.
E unha alauda que chega no medio da tarde,
acendendo unha esfinxe de casas ao lonxe,
vén abrir unha caixa de vidros antigos
e fechar un castelo,
o xardín onde soño o teu rostro embazado de sombras.

hqdefault

 

 

Barcos

NINGUÉN virá deitar a ollada nestes barcos
De cansos que están hoxe, varados sobre a praia,
O sal do mar virando as cores da pintura,
As algas pondo un leve matiz de brillo e verde
No lombo que sulcou as ondas entre a néboa.

Proxectan no silencio un eco amortecido,
Fantasmas sen oficio nin ruta nin camiño,
Inermes viaxeiros á espera doutro rumbo.

Disparo contra eles a cámara prendida
E capto o seu reflexo na luz e na mirada,
Azuis desdebuxados no límite do branco,
Marróns que se perderon e agora poden ter
Metais enferruzados, brochazos de gasóleo.

Tamén noutras alturas da vida eu embarquei
En busca de ribeiras, de illas e naufraxios,
E dei polas estradas do mar algunhas voltas,
Cativo de tormentas e tristezas.
Tamén eu fun varado despois de travesías,
Tamén volvín sulcar as augas entre escumas,
Relampos de crepúsculo.

Por iso ollar os barcos é case como ollar
O pouco que aínda gardo dos tempos dos lugares,
O escaso capital que en anos aforrei
Das pratas e os denarios dos soldos da existencia.

Por iso as longas fotos que estendo teñen barcos,
As naves que hai por dentro, caladas a sulcar
Os mares sen distancia, a noite entre vapores,
Océanos de vida. Lagoas de lembranza,

maxresdefault

O Círculo

a Ramiro Fonte

No interior do Café Derby, aquela noite de chuvia

uns homes que, tal vez, eu fun e non recordo
dispuxeron a súa ollada no silencio do interno
e ao deitárena nos lindes dun antigo espello roto
que aquecía entre os seus vidros a lembranza
doutra noite, outra sala, outro espello perdido,
escribiron:
“que a miseria dourada destes versos,
fechados no cofre das augas,
perdure alén do voo das aves e da aurora
e que nunca se me apaguen como os días
nin deveñan cinza nin idade”.
A man que agora imprime
o sangue inútil destas letras
é a súa.

E non a que eu contemplo percorrendo a brancura do papel.

 

4K0_0034 copiar

Odisea

Do antigo mar que sulcan as palabras
en naves cheas de ánforas e hexámetros
só lembro o vello aroma do crepúsculo
e esa vaga circular efíxie que na noite
despois das chuvias fertiles de Abril,
emerxe desde o fondo,
atravesando espazos co seu corpo
e abrindo a leve xanela do verán
con un fulgor lunático.
Do resto gardo un eco fráxil,
esvaído como a pomba da mañá
sobre un muro de cal,
e só, as veces,
cando o ingreso do outono é violento
e embalsamo o desexo con flores antigas,
lembro a lua a caer,
vnrtixinosa, acesa,
sobre o doce perfil e a sombra do teu corpo,

Nausícaa.

 

14553009212_74344c841f_o copiar

de O regreso das ninfas, 1985

Dirixo agora este poema

no que a lúa lentamente se derrama como un viño
e un limpo regato de prata se achega até os lindes da morte
á muller que desde a face máis remota do tempo,
contemplándome, perdura.
A ela, pois, todo artificio,
os murmurios do incendio que a sombra apagou
e as correntes de cinza que virán caer entre as augas do diluvio.

Pouco máis pode entrar nestes versos soñados.
Só a lembranza do amor e das bocas
procurándose enteiras nun grito
de desexo. E tal vez
esa inmensa, fluvial, milenaria lágrima
que a noite oferece á memoria
mentres baixan as horas do mes de Heshuán
a deitar pola sombra o seu eco orvallado
nesta vella nación sen fronteiras.

 

191 copiar

de O regreso das ninfas, 1985

Ás veces, na mañá

Ás veces, na mañá, cando o vento sopra leve
e hai no ceu un regueiro de nubes
fico algúns instantes a mirar desde a xanela
para o rosto cincento do día.

Nos lonxes o antigo voo das aves a tecer
o pano xa outonizo do horizonte.
A silente figura das faias
debuxando sobre o campo unha cor púrpura.
A humidade das tellas reflectindo a loucura do sol.
E unha liña de fume a se erguer polo ar,
eaquecida do paso da brisa.
É preciso que entón ofereza o meu corpo
á chamada secreta do tempo

e que mesmo un sorriso de tenue alegría
veña espido sulcar os meus labios

porque é certo que a vida está aberta e prosegue.
Mais ás veces, no solpor,
cando a lúa vai morta e o silencio se estende
coa xanela fechada medito na sombra
e alá do fondo do espazo recollo
o lamento dun grito, a soidade do escuro,
esa angustia apagada, oh a cinza que torna.

 

17569072034_1af999f9d7_o copiar

de O regreso das ninfas, 1985