Sen música vivir: un erro, unha fatiga

Unha das varias fixacións que me guían na historia do pensamento é, sen dúbida, a de Nietzsche. Desde noviño, mesmo adolescente, fun tendo sucesivos encontros coa súa obra e lembro sempre con especial predilección a primeira lectura de A orixe da traxedia no espírito da música. Aínda hoxe me emociona como idea a renovación da prístina alianza da traxedia grega entre palabra e son, entre concepto e emoción, entre Apolo e Dionisos, e penso que nesa perspectiva da música como linguaxe orixinaria que é quen de expresar a dimensión máis íntima da vida aínda levedan moitos proxectos que o tempo mostrará. 

Unha parte da miña xeración foi, curiosamente, ao mesmo tempo, hippie e nietzschiana, na súa mocidade, sen por iso deixar de atender outros argumentos. E houbo e hai un mito Nietzsche que se alimenta menos de imaxes que de lecturas. E iso nestes tempos ten significación. 

Chegamos a Wagner con Nietzsche de contacto e, despois de mergullármonos nas fluencias do xenio de Bayreuth, comprendimos os argumentos do filósofo e as correccións ao seu erro orixinario dun Wagner dionisíaco en quen era, finalmente, dixo o poeta, un demagogo e un vulgar. 

A música como feitizo, escribiu. A vida, sen ela, un erro, unha fatiga, un exilio. 

Dalgún xeito o pensamento de Nietzsche é a letanía dun músico no exilio. 

O seu fracaso como músico (e quen non fracasa como músico) compensouno con esa xenial mestura de pensamento e poesía que vertebra toda a súa existencia. Algunha das súas partituras chegou a mans de Schumann que non tivo compaixón ao criticala. El, pola súa parte, dubidou de que algún alemán soubese algunha vez o que é a música. 

Cando con corenta e catro anos sofre un tremendo ictus do que non se recuperará e pase os once derradeiros ágrafo e mudo, afastado para sempre da súa propia filosofía, non deixará, por iso, de tocar o piano. 

As luces finais verteranse sobre un teclado en negro e branco. 

Sen música vivir: un erro, unha fatiga. 

O varredor en outono

Amo estes excesos outonizos dos montes de Cerdedo. Esa industria vexetal que produce varredura mentres vai esparexendo un sen fin de cores ocres, cromáticos matices de afinar unha emoción que repite cada ano a chegada de novembro.

É un antigo sentimento que rima co frío e os solpores adiantados e que remite, no final do itinerario, a aquel mozo que eu fun por esta mesma altura do ano no momento de vestir pantalón longo. 

Era sempre o mesmo rito. As primeiras chuvias, as primeiras frescuras, a primeira catarreira, e xa a nai nos convocaba a cambiarmos de roupa, porque acaso neses anos que se perderon cos xeos houbese máis rigor no termómetro. Ou pode ser tamén que as nosas existencias novas do trinque aínda non se acostumasen ao que logo foi rutina, reiteración, hábito. 

Mais foi xa de maiorciño cando aprendín a calibrar os praceres do outono. E acaso agora, que vou entrando na outonía da existencia, saiba ver con outros ollos este tempo que, segundo Otero, ía da vendima á castañeira.

Axúdame, sen dúbida, a longa colección de referencias que fun recompilando ao longo dunha vida de lecturas. 

Les sanglots long des violons del’automne, de Verlaine, segue a ser a máis inmediata, a que primeiro aparece na memoria. Mais chama a atención o feito de ser o outono unha estación moi dada á sinestesia, na media en que non é propiamente unha estación ou, séndoo, comparte coas outras unha chea de experiencias que atinxen a cada un dos sentidos. O son, o cromatismo, o tacto, o sabor, o arrecendo e todos eles combinados non chegan para dar unha idea da súa enorme dimensión no imaxinario. Pertenzo ao outono, escribiu alguén en Twitter, porque é cando me fala todo aquilo que perdín.  

Carrusel

Esta foto de aparencia antiga foi tomada hai menos dun ano. É consecuencia e resposta, ao tempo que testemuña, das obras iniciadas polo Concello de Vigo, seguindo directrices do seu alcalde, para alterar a disposición do mobiliario urbano presente na Praza de Compostela, engandindo un sen fin de novos elementos até chegar ao total abigarramento. 

O xardín romántico do centro de Vigo, xoia do seu crecemento e ensanche nos finais do XIX, mostra do refinamento e a cultura da cidade naquel tempo, convertido nun parque de feiras no que unha estrutura de madeira ocupando o paseo central deu cabida a un conxunto numeroso de negocios de hostelería, previo pago dunha cantidade non pequena polos dereito do espazo. Un espazo cidadán, propiedade de todos, seica subcontratado a unha empresa privada sen o concello obter beneficio pola concesión, convertendo o público en xeral en potencial cliente do singular negocio. 

Malia todas as protestas e comentarios unha total opacidade rodeou a operación. O conxunto culminaba, como é ben sabido, cunha enorme noria, disposta na mesma beira de edificios de vivendas sen se daren unhas mínimas condicións de seguridade, alterando as rutinas diarias de moitas rúas circundantes. 

Este réxime neoliberal, que ten no alcalde un dos seus baluartes, fixo propia as consignas do goce sen mesura, do sempre é tarde para disfrutar e do mentres o corpo aguante, enchéndoas de sentido político. Ou sexa, gastar sen mesura, sempre é tarde para consumir, mentres a carteira aguante. E non hai razóns, nin éticas nin culturais, nin sanitarias, que o poidan desviar dese camiño. Deixaremos de ser humanos para sermos máquinas de gozar consumindo, para proveito do capital, único suxeito verdadeiro, aínda que espectral, deste proxecto de vontade. E o carrusel seguirá a virar no sentido único da obtención de beneficios. 

Buridán

Un home camiñando cun burrico no interior da multitude. Ignoro que farían por alí. A hora e o lugar non eran, desde logo, os máis apropiados para semellante balada. Mais teño para min que o humano que guiaba este animal animábase co feito de ser obxecto de atención nun entorno de tan sublime extravagancia como o poida ser un festival de teatro. 

De feito, dubidei se o que vía formaba parte ou non dalgún espectáculo. Ou era en si mesmo unha intervención. 

O xirico era mansiño e semellaba concentrado. Soportaba moi ben o barullo e o ruído das actuacións. Houbo xente que o tocou ou mesmo que esfregou a man polo seu lombo e o zopenco non se deu por aludido. 

O home, ou o que fose, non se inmutou e ollou para a xentalla cun algo superior, acaso proveniente dun mundo incomparable, moi por riba da terra que pisaba cos seus pés. 

O aspecto era o dun filósofo, e que me desculpen as amizades entregadas por enteiro ao voo da coruxa de Minerva. Mais tiña algo de presocrático, de atomista, de estoico. 

Desde logo estaba moi tranquilo e en ningún momento interpelou a ninguén nin fixo algún aceno de reclamar máis atención. 

Lembroume aquel Buridán que menciona François Villon na súa Ballade des Dames du Temps Jadis e que tiña un burro que non sabía de que saco comezar a comer e remataba por morrer de fame. 

Si é certo que observaba. Despregaba cada unha das ferramentas da súa percepción e mantiña acendidas as alertas e as cautelas dunha aguda intelección. 

Conseguín esta instantánea despois de varias tentativas. Nin se dignou a mirarme. E partiu como chegou. Numerando cada paso. E ollando cara adiante. 

Da distancia

Unha barca ancorada na fluencia do Miño. A foto está tomada desde a vella ponte internacional de Tui-Valença unha tarde de verán. É unha ampliación dun detalle dunha foto máis larga e tamén máis longa que non ten maior interese.

O normal é que tire fotos de obxectos contrastados e que encontren unha maior determinación nese contraste, como se dese xeito puidesen engadirlle un matiz orixinal á propia ontoloxía. Unha certa determinación, unha ilusión de achegamento. 

Neste caso interesoume a barca e o seu reflexo de sombra no río así como a presenza desas herbas afiadas na ribeira, multitude a contemplar o espectáculo do bote resistindo o empuxe das augas. 

O río reflicte un ceo de tarde azul e devalante nas horas previas ao solpor e a alpaca superficial ten matices escuros que delatan uns certos reflexos de árbores. Comprácenme os matices verdes das herbas e vermellos da baliza e o salvavidas nun tempo no que adoraba esa combinación de cores nunha imaxe saturada, case como un certificado de estilo, unha garantía de pracer e de deleite.

Tamén debeu interesarme a posición do bote no conxunto, cun salientable desprazamento do centro. Polo demais hai tamén un certo desenfoque gaussiano para acrecentar un aquel de impresionismo procurado desde o inicio. 

Son as fluencias das augas de Francia a finais do S. XIX que chegan até aquí despois de traspasar os iris e as retinas de moitos de nosoutros e as ópticas das cámaras na procura dese efecto de separación. A foto como constatación do irreparable afastamento das cousas. Dicía Baudelaire, citado por W. Benjamin, que o impresionismo contribuíra a fixar esa distancia nun tempo no que parecía que a ciencia finalmente acadaría o imposible noúmenon das cousas. 

Ponte sobre augas preguiceiras

Esta ponte construída por Eiffel en Viana do Castelo é unha das xoias máis fermosas da nosa contorna. Encamiña unha estrada para o tráfico rodado na parte superior e outra para o camiño de ferro na inferior. Empeza a resultar un tanto estreita para os novos modelos de turismo mais ten a compañía doutra ponte máis arriba, pola que caben todo tipo de vehículos, que conduce a autoestrada cara ao sur. 

Une os concellos (as cámaras municipais) de Viana e Darque, separados polo río Lima, o mesmo que en Xinzo é chamado Limia. Un río que xunto co Miño podería ser declarado construtor das Rías Ínfimas, esas que fican por debaixo das Rías Baixas. 

É frecuente encontrala sumida na néboa do río, sobre todo nas mañás, o que acrecenta aínda máis a súa beleza modernista. Seguindo o curso do río na ribeira sur, encóntranse carpinteiros artesáns a construíren novas naos de madeira. 

Visito con frecuencia este lugar. Durante anos, aí aparcado, teño contemplado o fluír das augas desde o interior da caravana. E lido moitas páxinas. E escoitado moita música. 

É unha forma de vivir. De sentir como escorren as décadas. 

Non sei por que, sinto certo pudor de contar isto. Como se estivese a confesar un segredo, a resolver un enigma que a prudencia aconsellaría reservar. 

E teño estado tantas horas camiñando polas beiras deste río, a do norte e a do sur, que esta imaxe conxelada, de augas xélidas e umbrías a reflectir a estrutura da ponte, condúceme sen cesar a outros momentos e estira os músculos cansados da evocación. 

Porque esta ponte o que reúne, o que liga no seu voo, son fragmentos de min, retallos doutras fotos e outros días. 

A illa

A primeira vez que fun á illa de Arousa, atravesando a que daquela era nova ponte, chamoume moito a atención un indicador do tráfico rodado sinalando o camiño de regreso: Continente. 

Ficoume moi claro que o lugar non estaba contido nese Continente e que aquel era un territorio liberado, en primeiro termo pola súa condición xeográfica mais, tamén, por certos trazos imaxinarios na mente dos seus habitantes.

Son amigo desde moi pequeno das augas limpas e tranquilas da Ría de Arousa e teño disfrutado até o infinito das longas tardes de verán nas súas praias e areais, ideais para o baño e a lectura. Entendo que un destino central no turismo das rías baixas. 

A Illa contén todo iso concentrado, mesmo como se fose o capricho dun deseñador xenial, o soño feliz dun urbanista, moito máis logrado que esas illas artificiais de Dubai que adoecen da programación repetitiva, como se o neoliberalismo concluíse que se poden fabricar illas nunha cadea de produción, e xa o peculiar e o diferente, produto da historia e da continxencia na paisaxe, fose algo superado. 

Algo moi semellante ao que ese Grande Outro neoliberal pretende facer coa humanidade: un novo tipo de suxeito, suxeitado agora polo desexo e que, igual que o capital obtén a plusvalía, obteña a plusvalía inacabable do seu goce. Mais non. 

Cada recanto, cada emprazamento, cada paraxe, é unha sorpresa e unha bendición, unha celebración do singular, unha determinación do espazo. Algo no barroquismo do seu debuxo e na filigrana da súa costa sublévase contra as liñas dunha illa artificial, desas que si están no Continente. 

Ser independentista: un dereito democrático, nunca un delito.

A palabra bolsa vén do latín bursa (de onde bursátil) e esta do grego byrsa, que significaba pel curtida, pel de touro, coiro. 

Estrabón, na súa Xeografía, empregou esta palabra para representar a Iberia, da que dixo que era unha pel de touro, extendida cos membros dianteiros en dirección leste.

Salvador Espriu i Castelló, un poeta xa clásico en lingua catalá, foi autor dun poemario, titulado Pell de BrauPel de Touro, en alusión á metáfora que o xeógrafo grego empregara para nominar a península que nos contén e da que non podemos aillarnos. 

Esta mesma palabra, bolsa, designa a medición dos intereses e esperanzas das empresas e sectores económicos, esa magnitude que nun arrebato fai que un particular ou unha compañía vexa diminuído ou aumentado en centos ou en miles de millóns o seu prezo, o seu custo. 

Espriu debuxou no seu poemario unha alegoría crítica da España de posguerra e da súa intransinxencia coas nacións distintas que a compoñen. Chámaa Sepharad para aludir á patria perdida dos xudeus sefardies, expulsados polos Reis Católicos. A bolsa, a pell de brau que contén a Sinera, a Sepharad, a Euskadi, a Portugal, a Galicia, é agora aquela mesma na que oscila o carácter espectral que Marx lle outorgaba á mercadoría, o espírito do mercado que alenta no falso materialismo do neoliberalismo. A alma do réxime.

Prender a alguén por ser independentista é un delito. Ser independentista, sempre un dereito. 

Do bater do corazón

É difícil describir a emoción que suscitou en moitas xeracións, entre elas a miña, a cidade de Venecia. En primeiro lugar destacaría o seu carácter de centro irradiador, o feito de ter sido capital dun mundo que se esparexía, mar abaixo, até Grecia e Turquía, á procura dos camiños de oriente, onde todo o que chegaba era recibido con agrado e interese e, aínda máis, o pertencer despois como saída ao mundo ao Imperio Austro-húngaro, nos albores do século pasado e ser testemuña principal do falecer dos vellos poderíos, das prístinas potencias. 

Un amigo veneciano, eximio cociñeiro, que me albergou na súa casa varios días hai xa corenta anos, dicía, con moita retranca, que no S. XVII o noventa por cento das mulleres de Venecia estaban prostituídas. “Así que temos moi claro cal foi a nosa estirpe”. 

De tal xeito que a cidade combina nun só sentimento unha mestura de admiración e de piedade. Admiración polo seu pasado lendario e glorioso, piedade pola súa condición mortecina e decadente. 

Por outra parte, o peculiar do seu formato urbano, construído sobre o delta dun río a base de ir unindo unha chea de illas, outórgalle unha singularidade morfolóxica de partida. 

Joseph Brodski, que nacera en Leningrado, outra reunión de illas no delta dun río, estableceu coa cidade unha relación case patolóxica. O seu libro sobre Venecia, pura delicatessen. 

Xa non sei cantas veces teño estado. Entendo que anda pola decena. Visitas fulminantes e breves combinadas con outras de moitos días ou semanas. En soidade, en parella, con fillos. Venecia foi sempre unha tentación e un destino. 

Lembro a primeira vez que cheguei. O vaporetto que avanzaba polo Gran Canal camiño de San Marcos e o desembarque na praza mentres soaba unha música barroca. Non por tópico menos real e emocionante. Teño durmido en casas particulares, en hoteis, en pensións, en autocaravana, no pórtico da estación de ferrocarril envolto nun saco, como era preceptivo para a miña xeración nos tempos errabundos do final do hippismo. 

Por máis que se debuxe sobre os mapas do mundo Venecia só pertence ao bater do corazón.  

Fóra de campo

Este río xovenciño, que aínda acaba de nacer e vai fluíndo de vagar a procura de afluentes, é metáfora ancestral da enxurrada da existencia. Leva o ímpeto e o pulo dos regatos que amañecen como froito dunha enchente, un exceso, unha abundancia. E vai baixando sen preguiza co devalo da fortuna e da opulencia, aínda humilde, sen crer en futuro nin destino, puro azar, casualidade.

Unha foto dun regato, comentada, conduce, necesariamente, ao que chamamos fóra de campo, un concepto fundamental cando se fala de ficción, sexa esta visual, audio-visual ou, simplemente, escrita. 

O campo é o que entra nun cadro, nun plano, nun espazo-tempo determinado. E o fóra de campo é o que non está aí nin se evidencia. Nun texto ficcional é o que fica sen dicir, o elíptico, o que acaso poida ser máis adiante revelado. 

Nun filme, por exemplo, a personaxe que está en plano dirixe a súa mirada a algo que está fóra de campo. No plano seguinte podemos evidenciar que está a falar cun semellante, cun can, cunha montaña…

Resulta moi curioso que as artes visuais que, supostamente, todo o mostran, precisen, pola contra, esta forma da elipse e do misterio que é, sempre, o fóra de campo. 

De xeito que este río xovenciño, que aínda acaba de nacer, podería ser tanto o Miño como o Nilo como o Amazonas ou calquera outro parecido. Nun caso ou noutro o sentido variaría e a “verdade” que a foto mostraría podería ser moi distinta. 

Porque nunha foto comentada, texto e foto reúnense nunha ficción superior, froito da súa coherencia como conxunto. E é o lector-espectador quen constrúe finalmente o resultado. 

En numerosas ocasións expuxen aquí fotos sen apenas comentarios. Por veces suscitaban preguntas do tipo de onde é, de cando é…

Dun tempo a esta parte deléitome no artificio do pé de foto. Creo que, tanto nun caso como noutro, o texto e a foto son dúas constructos diferentes, que manexan unha certa autonomía que debe ser fixada na ilusión e na credulidade, tanto por separado como en conxunto. 

E hai moito amor en todo iso.