Da fatiga espectral

Definamos a fatiga espectral como a sensación de falta de forzas físicas ou mentais, froito dun traballo ou dun esforzo, relativa ou pertencente a un espectro, isto é, a unha visión ou imaxe fantástica.

Somos de raíz entes que se nutren con imaxes. No noso microprocesador mais intimo hai unha operación, repetida miles de billóns de veces ao longo da existencia,
consistente en percibir e intelixir. Percepción e intelección son, deste xeito, rutinas elementais. Non cesamos de ver obxectos e darlles sentido. Iso que chamamos mirar.

A proliferación de imaxes no mundo contemporáneo, reproducidas xa de xeito mecánico, construídas con instrumentos resultantes do coñecemento técnico e científico da óptica, fixo do mundo que habitamos unha inmesa esterqueira espectral na que o amoreamento de imaxes en desuso segue o ritmo en aumento da produción de lixo plástico. Máquinas e máquinas a obteren imaxes que logo precisan ser mostradas. 

Calcúlase que cada minuto que pasa sóbense á rede mil veces máis fotos que todas as producidas desde o invento da fotografía até a década dos 1960. Producimos tal cantidade de filmes interesantes por ano que os doces meses non nos abondarían para poder visionalos. Xa non digamos analizalos e decodificalos. 

Hai ocupacións e oficios consistentes en mirar e mirar imaxes. Nós mesmos podemos empregar horas e tardes e xornadas enteiras en ollar, unha tras outra, imaxes e imaxes, hipnotizados polo delirio que a natureza puxo no visual, como reclamo característico do existente. Calquera de nós nunha existencia contemporánea ve miles de veces máis imaxes que as que puideron ver nos seus tempos calquera das persoas de épocas pretéritas. 

Acaso esteamos a chegar a un punto de fatiga, de canseira crónica, en que a imaxe perde o seu rango comunicador, de significante ocupado por un sentido, para ser simplemente ruído visual, mancha, borrancho. Ese momento en que podemos perder, máis que a visión, que nos deixaría cegos e invidentes, esoutra alfaia consistente en ver e interpretar. A mirada.

Do real e a realidade

Cando un se detén a ler polo miúdo obras clásicas, pertencentes aos primeiros períodos, descobre unha estrañeza inquietante que non ten tanto que ver co que se nos conta nin coa forma en que se nos conta senón que pertence ao que poderíamos denominar estatuto da mirada. Quen se ocupa de contar non é alguén, no sentido que ese “alguén” poida ter no mundo contemporáneo, senón unha voz que actúa como delegada da propia lingua.

Quen fala é a fala e do que se fala é do imaxinario da comunidade. Non hai un Eu implicado na promoción do discurso, nin un individuo que se xogue o prestixio, defendendo a causa que se relata. Hai, simplemente, unha literatura de base, un relato e un canto radical, de raíz, que amañecen como arte necesaria.

Existisen ou non os Homeros e as Safos, o certo é que o tempo clásico aínda non construíra nin a noción cartesiana de individuo nin a noción kantiana de persoa nin o descendente decimonónico do Eu, finalmente asasinado como un Laio calquera polo Suxeito freudiano, escindido desde o inicio, como Edipo, entre o consciente e o inconsciente.

Vén isto a explicar que a nosa relación co literario, en tanto que lectautores, en tanto que suxeitos agachados por debaixo da autoría, parte sempre dunha escolla. Debemos optar por sermos individuos, persoas, eus ou suxeitos. E esta escolla inicial vai ser decisiva, non só no produto literario resultante e no seu excedente de “realidade”, senón no relato que caiba, no sucesivo, elaborar como autoría.

Na novela moralista e ruín, cifrada desde o inicio como variación dun catecismo, non caben os Ulises e os Hamlets, nin os Edipos e os Quixotes. Porque o modelo de suxeito é sempre o individuo cartesiano, un suxeito aínda non escindido entre consciente e inconsciente, e que responde ao Ego do cogito ergo sum. Un Ego que se pensa pensando e que precisa da “realidade”, producindo sen cesar “realidade”. A literatura como medio de produción da “realidade”, construción ideoloxizada do Real inefable. Mais a literatura, xa sabemos, pertence ao reino dos soños.

Contar, relatar

É condición do (d)escritor unha indispensable disciplina na tarefa. En primeiro lugar debe observar as regras básicas de toda ficción: o espazo e o tempo. Quere dicirse que non hai pensamento nin sentimento nin imaxe que poida ser concibido fóra desa cuádruple coordenada: o longo, o largo e o fondo do espazo e o devir do tempo. Podemos elidir a súa presenza no discurso, mais debemos saber que dun xeito ou doutro sempre andarán por aí.

Así que non temamos situar dentro do espazo e do tempo calquera das entidades que dean forma ao noso discurso, sexan feitos, acontecementos ou personaxes. Porque hai catro preguntas que debe contestar toda ficción: que pasa, onde e cando pasa e a quen lle pasa.

Nos textos que carezan de personaxe como obxecto haberá que sinalar que o carácter do obxecto foi trasladado ao suxeito que enuncia, que dita o seu relato. De tal maneira que implicada na resposta á pregunta “a quen lle pasa” temos outra interrogación crucial: “quen o conta”. A quinta das preguntas que debemos considerar. E que está tamén intimamente ligada á sexta e final: “como o conta”.

Consideramos, por tanto, que en todo relato hai dúas partes implicadas, como as dúas caras da mesma moeda, os dous rostros de Xano, o deus de xaneiro e da xanela: a ficción e a dicción. A primeira consta de catro inquisicións. A segunda, de dúas.

Relatar, contar, son formas de ordenar o mundo, de procurar e encontrar aquilo que de racional poida ter o real. Admirable a palabra relatar, re-latar, con ese tema do fero, tuli, latum, tan infrecuente. De maneira que, cando conto, ordeno as cousas, e, cando relato, tamén as ordeno mais agora dun xeito máis visual e espacial. O conto alude á disposición cronolóxica e o relato á disposición tópica. Numero para ordenar. Ordeno para numerar. E ordenando e numerando supoño a disposición racional do mundo. O real é racional, dixera Hegel. A realidade, por tanto, non é máis que un dos relatos posibles. Máis un relato entre os infindos que aínda quedan por contar. Dar conta do devir. Dar conta da existencia. O conflito da existencia. A espiral do devir.

O Santo

Sempre tiven moita prevención con ese que amañece no autorretrato. Non por min senón por el. Porque xamais encontrei unha relación entre a forma en que eu me percibía e a forma en que el se mostraba, claramente disociados sempre, fosen cales fosen os pesos e tallas, os aspectos. Supoño que en relación con iso naceu o meu desleixo polo autorretrato, porque ou ben nunca o apreciei como obxecto a representar ou ben sentín certo pudor polo seu ocasional encanto, pola seu casual interese. 

O semblante do meu semellante, con barba e visto desde o lado esquerdo, ten un aquel coa representación canónica de certa santidade. Heráclito, Demócrito, San Pedro e San Pablo, entre moitos outros, teñen, desde diferentes perspectivas, en distintas épocas da historia, un estreito parentesco visual con ese espectro que me persegue polos espellos, polas cámaras, e que non me dá tregua nin me deixa de representar. 

Leva toda a vida xunto a min e non para de envellecer comigo e, coma min, tamén foi mozo e madurou e foi tornándose maior segundo pasaban as primaveras, os veráns, os outonos. 

Así que ese que me persegue e non deixa de ollar para min; o que amañece do fondo dos espellos, o vertido pola luz; ese que, mirándome, se forma obxecto da mirada, o fillo dos azougues e os reflexos; ese semblante semellante, o subvertido polo Outro e pola sombra, ese, felizmente, non son eu. É o Outro que se verte coma min. O que perdura do vertido, o pervertido. O semblante, o semellante, o que se parece a min mais, aínda así, garda unha distancia inaccesible comigo. O que se dispara sobre o espello, regresa á mirada e se proxecta desde a cámara na foto, e perdeu polo camiño a noción de sí mesmo porque levaba consigo a luz da lucidez e tamén a da alucinación e a sombra. Velaí os cascallos, as borrallas, as manchas. O semblante, o semellante, a dúbida.

Oh, el que, antigamente,
dos mares regresou
vertendo o viño roto
das ánforas da tarde no solpor. 

Da máscara

Gilles Deleuze na súa Lóxica do Sentido declara:

“Mais, despois da crítica kantiana, aparece unha terceira figura da ironía: a ironía romántica determina o que fala como a PERSOA, e non xa como o INDIVIDUO […] Aí hai moito máis que un cambio de palabra. Xorde de aí unha profunda transformación, o universal da Idea, a forma da subxetividade e o modelo da linguaxe en tanto que función do posible. A posición da persoa como clase ilimitada, e con todo dun só membro (Eu), esta é a ironía romántica”.

Un individuo é un corpo. Unha persoa é unha máscara sobre ese corpo. 

O corpo como obxecto non divisible que xa non pode permitir a inclusión no seu interior de entidades menores suxeitas a unha vontade. Se un corpo que se encontre na rúa permite que un dos seus brazos se alongue para que a man arrebate un bolso a outro corpo que pasa, a responsabilidade dese acto non será nin do brazo nin da man senón do individuo completo, da integridade que reúne brazos e mans distintos e determinados xunto con outros órganos e partes. 

Mais o humano é algo máis que un corpo. 

A palabra persoa vén do latín personam que era o significante comunmente empregado para designar as máscaras que os actores empregaban en escena. Personam, á súa vez, vén da palabra sonare porque as máscaras escénicas dispuñan dun dispositivo que permitía que a palabra non ficase sen ser oída, facilitando, por tanto, a emisión da locución. De tal maneira que persoa non é só unha máscara senón tamén unha locución asociada a esa máscara. 

A ironía romántica da que fala Deleuze é a de que a persoa inclúe o individuo mais o individuo xa non pode incluír a persoa. Hai, por tanto, unha profunda transformación da subxectividade. 

Sen isto non sería posible comprender os heterónimos pessoanos nin a alofonía fantástica de Cunqueiro. O soñador mindoniense asume o postulado lacaniano do Eu como significante dun suxeito suxeitado pola enunciación e idea un poeta para cada enunciación. Quen poderia dicir algo como isto? Esa é a pregunta. Cabería isto que escribo dentro das resonancias da miña máscara? 

O espello

O certo é que nacín.
Non sei por que motivo.
Coñezo as consecuencias.

Roubáronme do olvido,
Alá polos confíns do mar do esquecemento,
Un barco e unha harpa,
Un corvo e unha estrela.
E entrei pola distancia
Na foz dun longo río,
Estampado de luz.

Nun principio eu traía unha ponte na cabeza,
Unha táboa que axuntaba dous incendios afastados,
E brillaba como o centro dun diamante.

E dixo o corazón:
Que alumen estas lámpadas por sempre.

Había un firmamento por enriba das augas
E as veigas tiñan flores e calor.
Nas árbores pousaba co voo dos estorniños
Un eco de infinito.
E eu viña sen proxecto na aventura.

E dixeron os pulmóns: que a música te inspire.

Eu debía ter os ollos moi abertos
E os oídos impregnados polo vento
Con substancias e sons que falaban da tarde,
E de todo o que escoitaba viñan ecos e fascinio.
E foi por ese tempo que amenceron as palabras.

Souben logo que o rumor, o murmurio das voces,
Era a sombra dun reflexo,
Unha luz que se xeraba entre as augas dos espellos
Que reflicten os espellos
Que reflicten os espellos.

Unha pregunta

Os dous xenios maiúsculos do mundo contemporáneo, J. S. Bach e W. Shakespeare, completaron a totalidade das súas existencias sen ningún tipo de honor ou especial redención tributada no seu tempo polas súas obras e froitos. Até que varias décadas máis tarde comezaron a ser comprendidos e unha nova corrente de opinión modificou por completo a percepción que se tiña sobre a calidade do seu labor como artistas. Hoxe sabemos que unha luz de graza e de enxeño estivo prendida sen cesar sobre as cabezas destes humanos infrecuentes. Que unha faísca de reflexos diamantinos e de ecos reverberaron no interior das súas conciencias durante lustros. Mais esta súa determinación (menor, primeiro; maiúscula, despois) non era a propia, a que saía de definirse segundo o humano se achega á súa finitude. Senón que era unha determinación inducida polo Outro, polo que estaba alén no espazo e antes e despois no tempo. De tal maneira que a unha determinación particular cómpre facerlle unha sobredeterminación colectiva. Se a primeira busca e encontra un sentido persoal, íntimo, psicolóxico, a segunda, un sentido grupal, sociolóxico. 

Moitos suicidios veñen precedidos polo crime social, pola anulación comunitaria. De maneira que o suicida non fai máis que obedecer á vontade colectiva que terma en anulalo para o conxunto. Suicidios inducidos que só reflicten no interior do suxeito unha sombra proxectada desde fóra. Suicidios que son o resultado de homicidios sociais, un simple eco entre as paredes da conciencia. Individuos que son forzados a pór fin á propia vida logo de seren asasinados e linchados polo colectivo que asentaba os seus alicerces e nutría as súas raíces. 

Mais sabemos que unha sociedade é unha estrutura de diferenzas. E que son as diferenzas as que establecen as clases. E non as clases as que establecen as diferenzas. E por iso hai diferenzas. E diacronía desas diferenzas. Historia.  

De tal xeito que unha sociedade sen clases estaría fóra da historia ou, mellor dito, unha sociedade sen clases sería o fin da historia. E non sería o fin da historia, esa sociedade sen clases, o regreso á comunidade? 

O agasallo da escrita

Creo na escrita como sistema de reparación, como exercicio de cura, como ascese de saneamento. En realidade ascese non quería dicir outra cousa que exercicio, práctica, actividade. De maneira que o descritor e a súa ximnasia, a descrición, son en realidade non tanto unha virtude como un cumprimento, unha funcion, unha execución.

É este un oficio ascético, un ministerio que precisa dunha actividade que invita á reflexión, unha reflexión que se proxecta na nova actividade. Un bucle, un ciclo continuado. 

Quen describe recibe unha comunicación do mundo e pon en funcionamento unha resposta. O descritor é, por tanto, un dialogante. E o diálogo é a súa morada. 

O descritor reside na fonda do diálogo, do coloquio co mundo. Habita na conversa, na leria, na parolada, no palique, no parrafeo. O descritor, ademais, non precisa de ningunha especialización. Abóndalle con nacer humano para que a súa ascese se lle sume engadida. Esta nosa exección na historia, na existencia, no espazo-tempo determinado, é a nosa condición de especie. 

E froito desa condición xorde a linguaxe, o magma que flúe no caudal que haberemos de cruzar miles de millóns de veces no diálogo co tempo e co espazo, cos outros humanos exectados que nos acompañan na viaxe. 

Nós mesmos somos espazo-tempo. Espazo é o noso corpo. Un volume que medra e decrece mentres flúe. Que aumenta e mingua. Que permanece e se altera. Que devén. Exemplo somos de como a repetición e a diferenza conviven. O feito de que, cada certo tempo, as nosas células se renoven por completo, sen que iso afecte ao individuo, ao suxeito que subxace. E nese torbeliño e labirinto de movemento e confusión recibimos un agasallo, que sería divino de existiren os deuses: a linguaxe. A descrición é, por tanto, unha potencia, moito máis que un acto.

Dos gregos aprendín que ríos e regatos

Dos gregos aprendín que ríos e regatos
Son deuses que abandonan por veces os seus pazos
E gozan con vagar camiños e meandros,
Regueiros e fervenzas, torrenteiras e saltos.


Así que non me enganas, oh Miño derrubado
No límite do inverno, alá no fin de Marzo,
Que sei que te apresuras, que sei que vas de paso,
A ollar polas ribeiras, nas árbores dos campos,


As dádivas de Abril, os galanos de Maio.

Da kábala laica

A determinación. E a indeterminación. O esvaecemento da multiplicidade do mundo. A néboa. A cinza. A luz e a razón como únicas cifras do real. O escuro e a intuición como cifras do imaxinario. No centro a linguaxe, o simbólico, a percepción. Fort und da • Lonxe e aí. A distancia innaccesible do inmediato. 

Contan que cando Van Gogh chegou a París en 1875 tardou tempo en comprender que a súa impresión do mundo non era o produto inmediato de alteracións neurolóxicas senón a singularidade perceptiva do común dos humanos, a viva consecuencia do devir, da constante alteración da luz que ilumina as cousas. 

Logo de ver os cadros dunha exposición de Jean-François Millet, escribiu: “Cando entrei na sala sentín algo así como: descálzate porque o chan que pisas é sagrado”. Como se aquela mirada fose o pórtico que abría un espazo constelado, un horizonte transcendental dos ángulos e as cores, un mundo a desvelarse, atrapado tamén pola ilusión dun sentido teologal. 

Penso que polo xeral non recibimos unha educación suficiente en termos perceptivos.
E isto é debido a que a nosa desconfianza é radical, parte da propia estrañeza. Chegamos desde o desarraigo, desde a quebra de calquera vínculo, e precisamos dunha longa infancia para a adaptación. E a primeira obriga é fixarnos unha mirada, un sentido básico dos signos, o que consideramos fundamento da lectura. Algo que non fixo máis que empezar, que non é máis que o inicio dunha decodificación sen fin, sen posible mesura. 

Por iso insisto en que nunca aprendemos a ler e en que ler é a tarefa básica do humano, unha e outra vez dándolle sentido ás cousas.

De haber algún deus, ese deus sería o código, algo que xa estaba na kábala e na conxunción perceptiva de números e letras. O dixital, a traslación do perceptivo do animal escópico-invocante a un rosario interminable de números binarios, é unha Kábala laica (a balalaica cabal da Kábala laica) que segue sen dar coa divindade.

 Xa temos cantas copias desexemos do mundo visual e acústico, e andamos a fedellar nos modos de copiar todas as outras percepcións.

Mais chéganos unha pésima noticia desde a psicanálise: non hai outro do outro.