ELDER BARBER

Cando eu era moi pequeno cantábase unha canción sobre unha casa en Canadá. “Tenía una casita pequeñita en Canadá con un estanque y flores, las más londas que hay allá. Y todas las muchachas que pasaban por allí, decían que bonita la casita en Canadá”. 

Nunca souben que significaba “londas”. Aínda a día de hoxe segue a ser un misterio para min. Agradezo aportacións.

A canción fora composta por Mario Panzeri e Vittorio Mascheroni e presentada ao Festival da Canción de San Remo en 1957, onde non pasou do cuarto posto. Cabe lembrar que ese ano o premio foi para “Corde della mia chitarra”, composta por Mario Ruccione e interpretada por Nunzio Gallo.

Eu nacín ao ano seguinte. E por todas partes escoitaba aquela peza da casiña en Canadá. Nas cociñas, nos lavadeiros, nos paseos, nos poucos aparellos de radio que empezaban a espallarse. 

A canción popularizouna unha cantante denominada ELDER BARBER, natural de Córdoba, Arxentina, e nada no 1934, aínda que afincada en España en 1958. Vinte catro anos, daquela. 

O seu nome real: Elda Perla Barbero. Seica desenvolveu unha breve e intensa vida de cantante, sempre facendo versións de temas italianos, e actriz de comedia española, até que, nos anos 60 e coa chegada do rock, a súa carreira languideceu definitivamente. Morreu en 1983 en Madrid con só 48 anos. 

Esta casa da Serra do Cando, cos muíños eólicos ao fondo, recortados contra o ceu de principios de outono, podería ser, pola idade, unha casiña en Canadá.

Non o foi porque lle faltou a ilusión do capital desprazado por entón moi lonxe de Galicia e dos seus centros de poder (colonial) en Madrid. Como tamén o estivo da Arxentina de ELDER BARBER. Elda Perla Barbero. 

MORDEDURA LÍQUIDA

Unha poética da enunciación asentada sobre un obxecto: a Nai. Unha Nai maiúscula e abstracta que é, tamén, unha nai minúscula e determinada. E desa nai ob-xectada e ob-xectiva asoma un Eu como significante dun suxeito suxeitado pola enunciación. Un suxeito, pois, unha suxeita suxeitada pola enunciación. Unha enunciación que é un longo soliloquio sen cesuras, construído con versículos, unidades de distinta dimensión, que asoman como brochazos dunha enerxía interior que non procura o poema senón o discurso. De tal maneira que dente de leite, de Arancha Nogueira, non debe ser denominado poemario, que non o é, na miña opión, senón monólogo, unidade discursiva e ficcional, por máis que nese discurso haxa liñas en branco que suxiren pausas e silencios. 

Interésame que sexa unha poética do suxeito que emerxe desa enunciación sobre o obecto Nai e non un texto de individua cartesiana (ético moral e político social) porque esa é unha diferenza de raíz que ainda non foi debidamente analizada. No proceso histórico que vai do individuo cartesiano ao suxeito freudiano, pasando pola persoa kantiana e o derivado romântico do Eu, emerxe unha claridade que non debe ser obviada ao falarmos de literatura e moito menos de poesia. Digamos que a gran literatura está feita desde o suxeito e non desde o individuo. Desde un suxeito escindido entre o consciente e o inconsciente, entre o racional e o irracional, que se revela e se rebela desde a súa heterodoxia radical contra o carácter homoxéneo e ben pensante do individuo, falazmente integrado nunha única voz que a propia linguaxe nos desminte. Resulta evidente que por iso existe a filoloxía e a filosofía e a teoría literaria. Porque o sentido é local e epocal, histórico. E porque nin os autores nin os lectores chegan nunca ao significado dun texto, caso de este existir. E isto segue a ser un asunto de debate ao cuestionarmos o parentesco, fundacional na literatura galega, entre feminismo e social-realismo. 

Aquí asoma unha ficción erixida no contraste entre a presenza e a ausencia e no triángulo materno paterno filial. E unha castración derivada da insufiencia da linguaxe (mamá, houbo tantas cousas que non souben dicirche) e da comprensión do real como inefable. 

Desde o punto de visto discursivo hai unha aposta contra o verso, entendido como unidade métrica e rítmica, e unha escolla do conceptualismo, en contra da música verbal. E é esta quebra do plano discursivo, que aposta por non manifestarse, case no límite da anti-poesía, que incrementa o predominio do plano enunciativo, levando á invocación á nai e a referencialidade constante, ao tempo, ao espazo, aos personaxes e actores a tomar o control do peculiar do discurso. E esta referencialidade remite a un plano interior de lembranzas e rememoracións que se dan como certas, establecendo un conflito entre o evocado e a evocación como dous planos diferenciados da ficción que se constrúe, como se a autora estivese a falar unicamente para si, presincindindo dun lectorado suposto. 

Da beleza

O eterno conflito entre a orde e o caos, entre mesura e desmesura, entre vontade e continxencia.

E a beleza. A relación de todo isto coa beleza. A proporción, a sección áurea, a sucesión de Fibonacci, a regra dos dous terzos… O encadre, o plano, a escena, a secuencia. 

Hegel dixera aquilo de que o real é racional. De onde podemos seguir con que o real é numérico, o real é dixital, o real é virtual (?). O real sería así representación representable, re-presentación de… Un molde (só o molde) que se pode copiar e repetir fragmentariamente. Mais que, pola contra, é infinito, tanto no plano sincrónico como diacrónico, sintagmático como paradigmático. 

Velaí, digo eu, o cerne idealista da súa filosofía. A idea a verterse sobre o tempo para formar a Historia. A idea a verterse sobre o espazo para formar a Natureza. A Idea. 

Traio aquí esta imaxe porque entendo que esta praza e este templo e esta cúpula erixida son un fito no espazo dos humanos. Un exemplo da presenza do infinito no finito (a arte para Hegel).

Os delirios da elevación e do centro presentados como un obxecto conxunto. A fatiga de sermos un baleiro que precisa a cada pouco irse enchendo de linguaxe e construír novos sentidos, como goce e como exemplo de ilusión. 

Instancias do homo viator que ve e oe para poder mirar e escoitar. E aí, nese tránsito do simbólico para o imaxinario, engadir un sentido de si mesmo, saberse suxeito suxeitado pola enunciación, un eu con consistencia, unha corda á que enlearse, un cabo do que poder tirar, e non un pozo tan escuro e tan baleiro que nin sequera ten paredes ou fondo. 

Chega aos meus oídos unha vella canción do Fausto:

Eu, Rosie, eu se falasse eu dir-te-ia 

Que partout, everywhere, em toda a parte, 

A vida é égale, idêntica, the same, 

É sempre um esforço inútil, Um voo cego a nada.

OIKOS

Unha casa fechada. Aínda non abandonada nin sumida na ruína. Mais xa disposta para a última viaxe. Antes de que voen as tellas e comecen as pingueiras e quebren os cristais e cedan as portas. Antes de que as silvas comecen a medrar no interior e a natureza volva restaurar o seu imperio. 

As casas documentan unha forza para adentro, no sentido do refuxio e do acubillo. Hai na súa presenza unha humildade e un orgullo. A humildade de pertencer ao dominio dos tempos. O orgullo de mantérense en pé ocupando o seu espazo. 

Moitas casas constitúen a cidade. Mais a cidade documenta unha forza para fóra. E fúndase na rúa, na ágora e na praza. E é sempre contacto, discusión, elocuencia. 

Erguemos casas para refuxiarnos nelas e fundamos cidades para saírmos das casas e encontrármonos con outros tamén saídos das súas. 

A casa (oikos, de onde economía) e a cidade (polis, de onde política e policía) son contrarias desde o inicio. A casa (oikos) como organización primaria de bens e de servizos, fórmula histórica da familia que se fai empresa. O capitalismo, primeiro, e o neoliberalismo, agora, levaron determinadas casas-empresas a sobreporse á cidade (polis). A economía sobre a política. Unha política que derivou, sobre todo, en policía. Jacques Rancière distingue unha da outra. A política (lugar do teórico e da filosofía) e a policía (xestión dos intereses comúns dos habitantes da polis).  A súa precisión fainos ver o necesitados que estamos de política e o sobrados que estamos de policía. A policía (como mera xestión da polis) tende a negar a política e mesmo aspira a facerse pasar por ela. De tal xeito que a primeira demanda da Política é mudar o rumbo do continuo da dominación policial, dese engano macabro dos grandes e falsos e pésimos xestores

NON CHEGUES NUNCA

En 1915 Freud decidiu distinguir entre estímulos e pulsións. Tiña catro bos argumentos: primeiro, a pulsión non provén do exterior senón do mesmo interior do organismo; segundo, a pulsión é unha forza constante, a diferenza do estímulo que opera de xeito momentáneo; terceiro, a fuxida non ten utilidade para cancelar o seu efecto; cuarto, a pulsión só pode ser cancelada mediante a súa satisfacción.

O autocaravanismo non é un estímulo, é unha pulsión. 

Os estímulos teñen un obxecto preciso de satisfacción. A sede cúrase bebendo; a fame, comendo. O Eu é sempre o responsable da súa xestión. 

A pulsión, pola contra, é acéfala. Non ten suxeito. Satisfai sempre. Quen a sente non pode evitar ser feliz. 

O autocaravanista inclínase por rodar e rodar. E a única encomenda da que se sabe transmisor é esta: NON CHEGUES NUNCA. 

Cóntase que para filmar À bout de souffle, o seu filme de 1960, Jean Luc Godard non empregou guión. Era unha gravación pulsional, conducida pola felicidade implícita a estar rodando. Rodando, ademais, unha fuxida pulsional duns personaxes que percorren toda Francia, levados do afán de desprazarse. Non chegues nunca. 

Na imaxe-tempo deleuziana, xurdida logo da Segunda Guerra Mundial, ao xenio de Orson Welles (o plano-secuencia, a profundidade de campo…) aúnase o de Roberto Rossellini (a continxencia na realización…) e conduce a algúns dos grandes directores contemporáneos, debedores do azar, que sabían que “Un coup de dés jamais n’abolira le hasard” : Win Wenders, Agnés Varda, Chantal Akerman… a mostrárennos que cousa é a pulsión: o motor da continxencia na existencia. 

Serrapio, sempre

SERRAPIO conseguiu producir no ámbito do simbólico un sentido transcendente que xa estaba na disposición natural do lugar. E transcendente significa aquí o que está alén do material e do empírico, na esfera do espiritual.

En primeiro termo polo brevidade do lugar, un outeiro sobre o río Lérez, no que tamén cabe visitar unha ponte lexendaria. En segundo termo, porque a ermida e a triada de cruceiros dispostos na parte superior que domina todo o entorno manifestan unha poética da elevación que vai moito máis alá da pedra para adentrarse no territorio dos conceptos e das palabras.

Eremus en latín significa deserto. De onde o noso ermo, ermida, ermitán, eremita… E o seu sentido é dobre: por unha banda, deserto, sen poboación, sen compañía; por outra, vougo, seco, improdutivo.

Así que Serrapio convoca á soidade, á elevación e á abstinencia. Misticismo barroco, si, mais todo o que contraría a aglomeración, a baixeza, o consumismo, a gula.

Serrapio é, sen pretendelo, un monumento contra o neoliberalismo destes tempos de consumidores masificados e vulgares, egoístas furtados á súa propia humanidade.

EN DEFENSA DO BRANCO E NEGRO

Un solpor en branco e negro. E unha lúa crecente a pairar no firmamento, para transbordármonos, como Manuel Antonio, a cabotaxe das constelacións. A luz como fatiga da materia que percute na retina.

O feito de os humanos sermos escópico-invocantes, organismos biolóxicos nos que a visión e a audición acadaron un nivel superior, non evita valorarmos o tacto como o principal mecanismo perceptivo. De feito a visión e a audición non son máis que especializacións do tacto para a luz e as ondas acústicas. Por non falarmos do olfato e o gusto.

Así que nun contexto de maior escuro e de silencio, coa percepción reducida, a procura voraz de sentido aliméntase da lembranza e da evocación. E ocupa un espazo moito maior a intelección.

Lembro un profesor que falaba de tres tipos de lectores: os ledores, os lectores e os lexentes. O ledor comprácese na percepción física do libro, o peso do volume, o tamaño, o papel, a tipografía… O lector adéntrase na aventura de encontarlle un sentido ao texto escrito… O lexente (xogo de palabras con intelixente) pregúntase cal é o saber dese discurso.

A foto en branco e negro ten menos ledores e lectores. E moitos máis lexentes.

O MUÍÑO OU A VIDA

Este vello muíño ou serrería que secou, xa sen auga que rodar ou millo que moer, asómanos de golpe a outras idades. O meu avó materno fora propietario dunha serrería semellante na que combinaba o oficio de carpinteiro aserrador e o de ebanista. A guerra arrebatoullo.

Formaba parte do grupo que, en defensa da República, fixo voar polos aires unha pontella que daba acceso ao Baixo Miño. As tropas fascistas demoraron por iso moitas horas en chegar. Mais chegaron.

As forzas vivas do lugar fixeron un trato con el. Non o delatarían a cambio do muíño. Dito e feito. Aínda que hai anos que non o visito debe de estar nunhas condicións semellantes. Acaso cunha diferenza: conserva o fluír da auga.

Así que o muíño e a súa auga son para min un símbolo ancestral: a vida. A vida que nos foi arrebatada. A vida que logramos conservar. Nun caso a perda dunha propiedade e dun modo de existencia. Noutro, a opción de sobrevivir nun contexto de aniquilización e barbarie.

A palabra aniquilar vén de annihilare, derivada de nihil, nada, derivada de ni-hilum, negación de algo de ínfimo valor: o menosprezo, a devaluación da vida.

A nai das materias da madeira é unha mazá

Algo nesta foto me conmove. A árbore en primeiro plano asumindo o seu papel protagónico, case seductor, como se estivese dotada de humanidade, a presumir do seu volume ben trazado demandando un abrazo, e a profundidade de campo que deixa entrever unha casa á dereita.

Andamos pola SERRA DO CANDO e a abundancia das construcións arruinadas sobrecolle. Calquera diría que estamos en posguerra, despois dunha guerra que perdemos, e que o país conquistado, convertido en colonia, exhibe sen mesura as cicatrices, agora novas ameazas: o que foi pode volver ser, coidadiño.

A ruína das casas e a ruína do país. A ruína da paisaxe. Somos como un barco de velamio esfarrapado que se afunde. E quen leva os galóns de capitán dispara contra el desde a nave inimiga. A traizón da dereita galega á súa nación viña fervendo desde hai séculos e volveu ferver co franquismo, que non damos curado.

A DESTRUCIÓN NEOLIBERAL DO PARAÍSO VIRÁ EN FORMA DE MINA DE LITIO.

Así que a árbore encarna a duración e a saúde. Contra a mina e a ruína, o que perdura. A nai, a materia, a madeira e a mazá. Catro palabras derivadas de mater.

Como dixera Uxío Novoneira, “irei un día do Courel a Compostela por terra liberada. A forza do noso amor non pode ser inútil”.

Fado

Novamente o contraste entre o indeterminado e infinito da estrada que se perde pola esquerda cara ao lonxe e o determinado e finito da mansión arruinada. Cando eu era un rapaz, hai máis de cincuenta anos, esta casa aínda vivía o seu tempo de esplendor. Sempre me chamaron a atención os azulexos da fachada do corpo principal, tan discretos no seu añil ocupado polo branco, e o debuxo das xanelas e das varandas de ferro forxado do andar superior, tan modernistas. Mais son os laterais da construción os que, directamente, me fascinan. Primeiro o que fica no fondo, coa galería a ollar para o sur na planta alta e unha porta de garaxe no baixo. E, por fin, o que ocupa a parte dereita da foto. Esa secuencia de ventás orientadas cara ao leste, que farían dos menceres no interior ocasións inesquecibles, e ese mirador cuberto sobre a rúa que induce a imaxinar escenas que acaso aconteceron.Ignoro os pormenores da construción e das familias que a habitaron. Mais, na miña fantasía, sempre foran regresados do Brasil, a principios de século, e unha dama delicada que enfermou a asomar por tras dos vidros cunha tristura nos ollos que soaba como un fado.