promesa

o inverno xa se foi baixou por unha encosta
de flores e de lama seguindo unha laberca
con rumbo cara ao norte e dixo adeus amigo
verémonos o ano que vén se o mundo segue
virando como viran as rodas e as esferas
acaso chegue tarde ou pode que se adiante
o barco en que viaxo o tren que me arrebata
por neves e montañas mais xuro que virei
non chores esta ausencia nin reces polos ventos
que sopran polo inicio de outubro o meu anuncio
serás feliz de novo comigo che prometo

por sorte non chegou aínda a primavera
e andan asubiando nos aires desolados
escuro acordeón e doce mandolina
sen dúbida interregno ronsel que nos ficou
do barco cando ía silente contra o fondo
do fondo da distancia

Advertisements

Álvaro Cunqueiro: maxia e surrealismo. Intervención no Club Faro de Vigo, 30 de marzo de 2011

Como é ben sabido, o movemento literario no que se acostuman a situar as ficións narrativas cunqueirianas é denominado Realismo Máxico. A primeira aparición deste epígrafe ten lugar na Alemaña de entre guerras e vai asociado ao conxunto de pintores que hoxe coñecemos como expresionistas alemáns.

É o pintor Franz Roth quen emprega o termo por primeira vez, Magischer Realismus, por volta de 1925. En 1948 outórgaselle a etiqueta á novela venezolana que comeza a emerxer en contraposición á novela naturalista fortemente consolidada nesa época naquela tradición literaria. En 1955, Angel Flores, un crítico literario latinoamericano, volve empregar o termo referíndose a Jorge Luís Borges. Desde esa data foi frecuente o emprego do epígrafe para se referir á maioría das obras que comprenderon o denominado Boom Latinoamericano. Así, a etiqueta vai ser empregada para englobar a un conxunto de escritores sudamericanos que comezan a publicar a súa obra por volta dos anos cincuenta. Non antes, por tanto, que A. C.. Unha listaxe posible estaría formada por Miguel Ángel Asturias, Alejo Carpentier, Carlos Fuentes, Julio Cortázar, Mario Vargas Llosa e, sobre todo, Gabriel García Márquez. O propio García Márquez ten sinalado a súa admiración pola obra de A. C. a quen tería frecuentado nos seus anos de estadía en Barcelona, anos en que o mindoniense acudía con asiduidade esporádica de fin de semana aos círculos literarios da capital catalana.

Nun artigo titulado “Viendo llover en Galicia” publicado o 11 de maio de 1983 en El País, García Márquez relata o seu vínculo con Galicia e relembra o seu coñecemento da persoa de Cunqueiro:

“Hace ahora muchos años, en un restaurante de Barcelona, le oí hablar de la comida de Galicia al escritor Álvaro Cunqueiro, y sus descripciones eran tan deslumbrantes que me parecieron delirios de gallego. Desde que tengo memoria les he oído hablar de Galicia a los gallegos de América, y siempre pensé que sus recuerdos estaban deformados por los espejismos de la nostalgia. Hoy me acuerdo de mis 72 horas en Galicia y me pregunto si todo aquello era verdad, o si es que yo mismo he empezado a ser víctima de los mismos desvaríos de mi abuela. Entre gallegos –ya lo sabemos- nunca se sabe”.

Como axiña veremos, o Realismo Máxico do que estamos a falar ten as súas propias razóns de ser no ámbito da tradición literaria galega e as súas raíces están prendidas ao mesmo momento do seu rexurdimento a mediados do Século XIX. Independentemente das razóns que, sen dúbida, condicionaron a aparición de xeitos de narrar semellantes noutras tradicións, periféricas desde o epicentro europeo, podemos seguir fielmente o camiño levado a cabo pola nosa tradición antes da conformación do xénero nos dous autores máis salientables na década dos cincuenta: Áxel Fole e A. C.. Camiño que comeza na propia fabulación decimonónica, mesmo na poesía lírica, e ten o seu primeiro momento de grande esplendor na obra dos narradores da Xeración Nós en textos como Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete de Castelao, Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros e O porco de pé de Vicente Risco ou O purgatorio de Don Ramiro de Otero Pedrayo, entre outros.

Desde o seu mesmo inicio o Realismo Máxico contou cunha serie de discursos contrarios que, máis alá de cuestionar a súa validez literaria, puñan o acento da súa crítica no feito de que se pretendese mostrar a realidade, sudamericana fundamentalmente, baixo o aspecto dunha serie de fábulas nas que o sobrehumano e o máxico e marabilloso asomaba sobre a propia realidade, mesmo condicionando a interpretación desta. Esta posición de conformismo político e social, ao esquecer mencionar aspectos intolerables desas realidades, salientando, pola contra, os mecanismos de sublimación que os propios explotados puñan en funcionamento para poderen soportar as fatigas da súa existencia, foi sinalado como un dos síntomas que permitían suspender ese modelo de literatura, se quera fose temporalmente. O escravo non só sufría, degradado e explotado, senón que, ademais, á apropiación da súa forza de traballo había que engadir agora o dividendo do seu mundo imaxinario, dunha enorme riqueza mítica e lendaria. A irrupción desta suposta mentalidade, tanto dos indios e negros de América como dos emigrantes destinados á man de obra barata, a través da literatura non tiña lugar para denunciar as súas condicións de vida senón para servir, tanto a amos como a escravos, de fición evasiva, un imaxinario tendente a mitigar as tensións realmente existentes, fusionando as polarizacións semánticas e as contradicións reais en fábulas integradoras, tal e como, por outra banda, ten salientado suficientemente Doris Sommer (1991), aínda que a propósito da novela sudamericana do XIX.

Horst Rogmann (1980) ten denunciado neste sentido como a elaboración paulatina dos conceptos de realismo máxico e de negritude obedece a complexos procesos de construción ideolóxica.

El término "realismo mágico" es una etiqueta que se pone a muchos productos, desde las obras que dizque reflejan la mentalidad de indios y negros americanos hasta formas de narrativa fantástica. Se puede afirmar que el origen de este concepto con sus diversos contenidos se encuentra en declaraciones, comentarios y auto-interpretaciones de Miguel Ángel Asturias y Alejo Carpentier, referidas principalmente a media docena de obras: Leyendas de Guatemala, Hombres de maíz, El Señor Presidente, El reino de este mundo, Los pasos perdidos.

Para Rogmann, o perigo principal radicaría no feito de que este imaxinario literario fose substituto da realidade, constituíndo deste xeito un modelo de realidade caracteristicamente americana. A substitución da tríada miseria-atraso-explotación pola tríada maxia-mito-marabilla conlevaría un proceso de construción ideolóxica dunha enorme perversidade, establecendo pautas de contemplación desas realidades que serían cómplices coas formulacións dos seus sistemas políticos, na altura abrumadoramente dictatoriais e represivos.

Si se tratara sólo de opiniones personales que vierten estos y tal vez otros autores sobre su propia obra de creación, poco habría que objetar. Aceptaríamos que ellos mismos han intentado construir un mundo narrativo ficticio, con ciertos elementos realistas, que se caracteriza por sus ingredientes mágicos y maravillosos, o que lo mágico y lo maravilloso definen el mundo narrado en los libros respectivos. Pero evidentemente no es esto o no solamente esto lo que quieren decir los mencionados autores y sus apologistas. Pues lo atractivo y peligroso del realismo mágico-maravilloso es su afán de presentar la realidad latinoamericana o aspectos fundamentales de ella como algo mágico y maravilloso, es decir de no limitarse a realidades literarias sino de declarar que éstas reflejan o reproducen una realidad característicamente americana. (Rogmann 1980)

Xorde, pois, a acusación de “literatura evasiva”. De maneira que o emprego desta fórmula asociada ao Realismo Máxico chega a Galiza desde América e é empregada aquí contra A. C. desde posicións que o contradín máis no plano político que no literario. De feito, a partir de 1975, a fórmula cunqueiriana tivo un enorme éxito e transcendencia na tradición literaria galega, dándose o caso que de moitos dos seus imitadores fosen escritores pertencentes á mesma tradición política que se encargara de minar o seu prestixio e o seu poder simbólico desde mediados dos anos sesenta.

Rogmann sinala, igualmente, o paralelismo que se dá na “negritude” dos escritores africanos de expresión francesa como Leopold Senghor, Aimée Cesaire, León Gontran Damas, Guy Tirolien, Birago Diop e René Depestre, que define como versión do realismo máxico, e o movemento literario enxendrado en latinoamérica por eses mesmos anos.

La "négritude" de Senghor es la versión africana occidental del "realismo mágico." A pesar de diferencias entre la "négritude" y el "realismo mágico" los dos movimientos coinciden en un gran número de aspectos: el momento histórico y el lugar de su aparición, el carácter elitario (son estudiantes/escritores los que los promueven y no precisamente de la clase popular) y el carácter literario (aunque con distintas implicaciones políticas), la influencia gestora del surrealismo francés, la proveniencia extraeuropea de sus portavoces que convergen en Francia, la reivindicación de culturas pre-coloniales, la revalidación de sociedades agrícolas pre-industriales; el énfasis puesto en creencias mágicas, en una cosmovisión no racionalista y en la compenetración con la naturaleza; un racismo antirracista, la presentación de un mundo diferente del europeo, etc. (Rogmann 1980)

Se analizamos agora algunhas das características que Rogmann sinala podemos establecer a imperfecta, aínda que evidente, vinculación do movemento literario galego cos movementos do Realismo Máxico e da Negritude.

1. O momento histórico e o lugar de aparición. Resulta evidente que, tratándose en todos os casos de movementos que xorden no mundo a partir do remate da Segunda Guerra Mundial, aínda habendo, como xa vimos no caso galego, importantes antecedentes que nos permitirían imbricar este modelo de literatura en épocas anteriores, o proceso que leva a aparición deste movemento literario é unha característica da época e ten lugar naqueles países en que a tradición da investigación etnográfica e da antropoloxía cultural adquirira con anterioridade un importante desenvolvemento. De feito, o primeiro que se percibe é a fascinación perante a diferenza. E esta diferenza xorde do contraste entre dous modelos culturais ben diversos, en xeral o europeo e o colonial. Mais tamén, no noso caso, o español e o galego.

2. O carácter elitario e o carácter literario, aínda que con distintas implicacións políticas. Necesariamente este proceso lévase a cabo nos grupos de intelectuais e creadores que teñen unha formación o suficientemente ampla como para formulárense preguntas arredor dos temas claves na evolución da antropoloxía cultural no seu tempo. Comparatismo, estruturalismo, procesos identitarios, deixan así a súa pegada no pensamento e erguen novas interrogantes arredor do sentido dos pobos, da cultura popular, da identidade nacional, etc. Deste xeito, e aínda que o que leva a cabo é unha literatura baseada no popular, o seu modo de deseño é dun enorme requintamento conceptual, tal e como podemos ver relendo a obra de A. C..

3. A influencia xestora do surrealismo francés. Nunca insistiremos suficientemente sobre a importancia que a formación surrealista (siempre influído por el surrealismo, que es una carga que nunca me quité de encima, ni siquiera en mi obra narrativa (Nicolás 1994: 86)) ten na obra de A. C.. A improvisación escrita, a quebra dos patróns herdados, as rupturas da xerarquía autorial, etc., teñen sido suficientemente estudiados por Xoan González Millán (1991). A influencia que deixa Paul Eluard, co seu libro Capitale de la douleur, no A. C. de Poemas do si e non resulta máis que evidente. Véxase ao respecto o artigo de A. C. “Paul Eluard en Compostela” publicado o 10 de diciembre de 1974 en Faro de Vigo. Igualmente o teatro escrito por Cunqueiro antes de 1936, con pezas tan singulares como Xan, o bo conspirador ou Rúa 26, que están a ser representadas nunha produción da ESAD (Escola Superior de Arte Dramática de Vigo).

4. A reivindicación de culturas pre-coloniais, a revalidación de sociedades agrícolas pre-industriais. Velaí onde xorde a incorporación do Idilio literario ao imaxinario nacional galego. Da mesma maneira que no XIX se incorpora o Celtismo, no período Nós e na inmediata posguerra se incorpora o Idilio, isto é, a crenza na existencia histórica dun período de benestar e prosperidade baseado na explotación racional dos recursos do agro; a natureza fértil que evita que os labregos teñan que traballar; os temas dionisíacos das vendimas e lagaradas, en definitiva, a rememoración nostálxica das páxinas costumistas do Antigo Réxime.

5. A énfase posta en crenzas máxicas, nunha cosmovisión non racionalista e na compenetración coa natureza.

6. A presentación dun mundo diferente do eurocéntrico, neste caso do español. Como consecuencia deste proceso xorde unha importante aportación do imaxinario literario ao imaxinario nacional. A obra de A. C. é, paradoxalmente, significativa neste sentido. Así, Anxo Tarrío (2003:56) manifesta a súa convición de que:

Se hai unha cerna antropolóxica do ser galego, aí está e sempre enchoupou todos e cada un dos títulos que sacou á luz este que foi o máis grande fabulador que tivo Galicia e un dos máis sobranceiros creadores da literatura universal.

En calquera caso, resulta de enorme importancia reparar no vínculo que liga o Realismo Máxico coa Escola de Eranos e coa psicanálise jungiana. Neste sentido, cómpre facer especial fincapé na figura de Vicente Risco, a quen A. C. cita no seu artigo de 1963 á beira de Mircea Eliade, como se sabe, un dos fundadores da Escola de Eranos, principal corrente da mitocrítica.

A posterior aparición no ámbito conceptual cunqueiriano da psicocrítica de Charles Mauron forma parte da operación de individualización que forma parte da estratexia ideolóxica cunqueiriana nesta época: o paso do colectivo ao individual, da época e da nación ao autor, en tanto que factores fundamentais do texto literario, como temos defendido. En definitiva, no nosa interpretación, A. C. suporía a culminación e superación do modelo romántico e abriría o paso a unha nova fase da tradición literaria galega. O salto da etnografía idealista ao estruturalismo, do esencialismo identitario a unha visión moderno mais non por iso menos radical de Galicia.

Unha historia da crítica cunqueiriana revélanos en que medida pasamos dun A. C. lido en clave antropolóxica e mitocrítica durante os anos oitenta e anteriores (García Sabell, Salvador Lorenzana, Martínez Torrón, Pérez-Bustamante…), a un A. C. lido en clave estructuralista e narratolóxica nos anos noventa (González Millán, Rexina R. Vega, Dolores Vilavedra…) para chegarmos finalmente a unha lectura en clave ideolóxica a finais desta última década (Spitzmesser, Rivera Pedredo, eu mesmo…). Así pois, pasamos en poucos anos da celebración de A. C. como unha especie de derradeiro chamán de Occidente, insistindo nas pautas de celtismo, sociedade arcaica, narración oral, etc., a un A. C. narrador heterodoxo que quebra as regras da narración convencional para situarse no mesmo centro do interese das investigacións narratolóxicas, un subversivo da narratoloxía e da gramática da imaxinación, para chegarmos finalmente a un A. C. constructor dun mundo de ficións que non son máis que a interiorización sublimada da represión política do franquismo tal e como foi captada por el ao longo da súa existencia, pero tamén un A. C. postmoderno, deconstrutor de mitos.

Ana María Spitzmesser tentou demostrar como as fábulas cunqueirianas teñen como fundamento último, presente na estructura profunda, a interiorización da represión política perceptible no seu tempo, de xeito que, poderíamos engadir, as súas historias resultan ser, decifrada a súa alegoría, metonimias da Historia.

“A dialéctica señor-fieis servidores apresenta nesta novela unha imaxe invertida e lúdica dun dos dogmas da ortodoxia fascista, na cal as masas viven mesmerizadas polo carisma persoal dinámico do Xefe-Pai. Todas as personaxes que rodean a Merlín “caen na inxenua falacia personalista”, como diría Umberto Silva, “de atribuír a un determinado individuo particulares prerrogativas máxico sobrenaturais a través do autoconvencimento” (Spitzmesser 1991: 61).

Cremos, sen embargo, que a profesora da Universidade de Niágara non valorou suficientemente certas oscilacións presentes no devalar creativo de A. C., entre elas a lingua.

Así, por exemplo, se concebimos a Torre de Miranda como unha metonimia de Galiza, e os personaxes que nela viven como metonimias das clases sociais ás que pertencen, campesiñado no caso dos criados, pequena burguesía no caso de Merlín e fidalguía ou nobreza decadente no caso da raíña Ginebra, daquela podemos concebir a fábula do Merlín e familia como unha alegoría na que unha Galiza dona de si ábrese ao mundo para aportarlle a súa intelixencia, a súa creatividade, a súa maxia. Unha Galiza, por tanto, peculiar e universalista. Nesta Galiza cunqueiriana, concebida deste xeito, encontraríamonos moi perto daquela que Pondal formulara en termos de A luz virá para a caduca Iberia / dos fillos de Breogán. E, nesa Galiza alegórica, a reiterada función de Felipe de Amancia de abrir e fechar as portas da casa non sería máis que un sinal de autogoberno, de autodeterminación.

Pero, máis alá diso, encontrámonos con que no proxecto analítico e interpretativo da profesora de Niágara hai un claro oco, un baleiro que distorsiona a lectura, como un burato negro que afasta, na percepción espacial, a luz das estrelas. E este feito non é outro que o de non valorar suficientemente a existencia dunha tradición literaria galega autóctona, da que Cunqueiro é herdeiro e continuador. Unha tradición produto do afán de miles e miles de persoas ao longo de moitas xeracións e que daría sentido ao comentario de Pascale Casanova de que “capital simbólico literario amoréase de xeito nacional”. Cunqueiro culmina e multiplica esa tradición herdada e abre o camiño para o esplendor actual, un esplendor que só pode ser entendido en termos de berro, de profundo berro da nosa conciencia nacional.

Así, a fábula do Merlín, co seu ancoramento en temáticas literarias e estratexias culturais que proviñan da Xeración Nós, escrita en lingua galega, resulta, cando menos, unha proposta de subversión, todo o culturalista que se queira, pero o suficientemente eficaz como estarmos aínda a falar dela, e por moito tempo, máis de cincuenta anos despois da súa publicación.

Como máis dunha vez ten sido teorizado, esta oposición realismo-maxia, que, como estamos a ver, é tamén a oposición espazo-descrición versus tempo-acción, está implícita na propia constitución actancial da fábula narrada. Así, no Merlín, contemplamos como os personaxes situados no ámbito realista (o que Anxo Tarrío denomina nivel pragmático) son aqueles que teñen que ver co ámbito doméstico e as actividades de mantenemento da casa-pazo denominada Torre de Miranda. Marcelina, Xosé do Cairo, o cabalo Turpin, os cans Ney e Norés, Manueliña de Calros, Casilda, o gato Cerís e o propio Felipe de Amancia, estarían situados neste nivel e aínda que todos eles son, en maior ou menor medida, executores de diversas accións, sobre todo Felipe, propietario en exclusiva de determinadas funcións narrativas que se repiten capítulo tras capítulo, o certo é que, dentro da xerarquía das acontecementos, as accións executadas por estes personaxes son sempre de rango menor e máis pertencentes, por tanto, ao ámbito do activo-descritivo que do puramente activo. Así, comprobamos como, dentro da serie de funcións narrativas básicas (Chegada dos visitantes, Petición a Merlín, Solución de Merlín e Partida dos visitantes), os personaxes verdadeiramente activos, aqueles que executan as accións que compoñen a historia (a Historia) son sempre os personaxes maiores, os personaxes máxicos, os personaxes de raíz mítico-fantástica: Merlín, Ginebra e os diversos visitantes. Os personaxes, digámolo así, pertencentes ás clases superiores. Os outros, os criados, os traballadores, os proletarios, son suxeitos unicamente de accións irrisorias, de acontecementos triviais, intranscendentes para o desenvolvemento da historia (da Historia).

Este aparecer da maxia naqueles que deciden a Historia é expresión evidente da incomodidade que a Historia xera no escritor e, dado o ámbito ao que esta se circunscribe (A Torre de Miranda), sinal evidente de que estamos a falar (en galego) da Historia de Galiza.

A carencia que fundamenta a melancolía do narrador e, por tanto, o seu desexo (carencia sen fin) é a dos tempos de Merlín. O que se desexa, xa que logo, é que volvan os tempos en que alguén podía cambiar (modificar a causa-efecto) a Historia. Que ese alguén viva nos momentos de transición do Antigo Réxime e no interior da Galiza profunda (e non na República e en Madrid) é tamén signo determinante que debe ser incluído na interpretación.

Manuel Forcadela

Universidade de Vigo

marzo de 2011

Bibliografía:

ARMESTO FAGINAS, Xosé F. (1987): Cunqueiro: unha biografía, Vigo, Xerais de Galicia

FERNÁNDEZ DEL RIEGO, Francisco

– (1991): Álvaro Cunqueiro e o seu mundo, Vigo, Ir Indo

– (2000): Un epistolario de Ramón Piñeiro, Vigo, Galaxia

FIGUEROA, Antón

– (1988): Diglosia e texto, Vigo, Edicións Xerais de Galicia

– (2001): Nación, literatura, identidade, Vigo, Edicións Xerais de Galicia

FRANCO GRANDE, X. L. (1991): “Expulsión e readmisión do periodista Álvaro Cunqueiro” en A Trabe de Ouro 8, Santiago de Compostela, Sotelo Blanco

GONZÁLEZ MILLÁN, Xoán (1991): Álvaro Cunqueiro: os artificios da fabulación, Vigo, Galaxia

MARTÍNEZ TORRÓN, Diego (1980): La fantasía lúdica de Álvaro Cunqueiro, Sada, Edicións do Castro

MORÁN FRAGA, César-Carlos

– (1990): O mundo narrativo de Álvaro Cunqueiro, A Coruña, AGAL

– (1991): “Algunhas notas arredor de Don Hamlet” en VV.AA. (1991)

MOREIRAS, Alberto, “A teoría do texto en El año del cometa” en VV.AA. (1991)

NICOLÁS, Ramón (1994): Entrevistas con Álvaro Cunqueiro, Vigo, Editorial Nigra

PÉREZ-BUSTAMANTE Ana-Sofía

– (1990): La palabra y el sueño: análisis narratológico y hermenéutico de la novela de Álvaro Cunqueiro, Cádiz, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Cádiz

– (1992): “Álvaro Cunqueiro: Poética para un poeta narrador” en Álvaro Cunqueiro, Boletín Galego de Literatura, Monografías, Compostela

PIÑEIRO, Ramón (1951): “Carta a Álvaro Cunqueiro, trovador galego, falándolle dos males presentes de Europa e do seu remedio, dende a ladeira dun castro lugués” en Grial Cadernos 3, Vigo, Galaxia.

RIVERA PEDREDO, Dorinda (2001): “Limiar” en CUNQUEIRO, Álvaro (2001)

RODRÍGUEZ FER, Claudio (1991): “A era azul” en VV.AA. (1991)

RODRÍGUEZ VEGA, Rexina

– (1992): Os outros feirantes de Álvaro Cunqueiro, Vigo, Edicións do Cumio

– (1997): Álvaro Cunqueiro: unha poética da recreación, Edicións Laiovento, Compostela,

– (1993ª): “Álvaro Cunqueiro: el fulgor de la subversión” in Zurgai, Poesía Gallega, Diputación foral de Bizkaia, Diciembre, , pp. 50-53

– (1993b) “Se o vello Sinbad volvese ás illas no obradoiro do fabulador”, Congreso de Álvaro Cunqueiro, Actas, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela,

– (1994) “Os procedementos de transformación burlesca na novela de Álvaro Cunqueiro” in Semiótica y modernidad, Actas del V Congreso AES, coord. J. M. Paz Gago, J. A. Fdez. Roca e C. J. Gómez Blanco, Universidade da Coruña

– (2000) Bilingüísmo e autotraducción na obra de Álvaro Cunqueiro, Tese de Doutoramento, Universitat de Barcelona

ROGMANN, Horst, (1980), “Realismo mágico y négritude como construcciones ideológicas” en http://cvc.cervantes.es/obref/aih/pdf/06/aih_06_1_161.pdf

SALGADO, Xosé Manuel e VILLANUEVA, Dolores (1991): Álvaro Cunqueiro, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela,

SMITH Collin (1993), “Álvaro Cunqueiro, escritor europeo y universal” in Actas do Congreso Álvaro Cunqueiro, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, pp. 213-222

SOMMER, Doris (1991): Foundational Fictions: the National Romances of Latin America, Berkeley, University of California Press

SPITZMESSER, Ana María

– (1991): “Fantasía e realidade: Merlín e familia” en VV.AA. (1991)

– (1997): Álvaro Cunqueiro y la fabulación del franquismo, Ed. Do Castro, Sada

TARRÍO VARELA, Anxo (1989): Álvaro Cunqueiro ou os disfraces da melancolía, Galaxia, Vigo

VÁZQUEZ CUESTA, Pilar (1991) “Álvaro Cunqueiro e o bilingüísmo” en VV.AA. (1991)

VILAVEDRA, Dolores (2003): “Algo máis ca un epistolario” en CUNQUEIRO, Alvaro (2003)

VV.AA.

– (1991): O mundo de Álvaro Cunqueiro, Vigo, A Nosa Terra

– (2003): Álvaro Cunqueiro e as amizades catalanas. Actas do congreso internacional Álvaro Cunqueiro a Catalunya. Edicións do Castro, Sada

palabra

conta a lenda que unha tarde
Xavier o meu amigo Baixeras o poeta
subiu nun tren lixeiro camiño da cidade
das Burgas e chegou
a tempo de seguir
o fío de avenidas e de rúas
de prazas e almacéns de fontes e de sombras

e todo por buscar unha palabra

un único vocábulo
a voz máis solitaria que caiba recordar
un eco doutro eco
no escuro labirinto de espellos que devolven
imaxes das imaxes das imaxes das imaxes

e alí pasou uns días nun cuarto de aluguer
deitando o seu vagar no espazo da cidade
á espera de que o eco se achegase

suponse que a encontrou
suponse que foi hábil no esforzo dilixente

que a lenda como lenda é sempre debedora
dun pouso de verdade

Xavier e unha palabra
os dous a camiñar nas néboas que abre o signo
e o río a devolver a música e a noite

teoría do espazo

son poucos os espazos que pode atesourar
coa sombra debuxada do estraño peregrino
aquel que errante vive seguindo unha derrota
deixando atrás un val incerto na procura
de sombras e silencios no fondo da floresta

o grato é camiñar sentir o espazo mesmo
seguir sempre a distancia alén daquel alén
encheres a mirada co vivo cromatismo
das augas e das algas dos aires e das plantas
e non premer as teclas da noite no piano
nin ter da grave tuba un longo escuro eco

que todo son camiños non hai máis que distancias
non hai máis que percursos á espera dos teus pasos
e todo o que transportas cangado co fardel
dos anos que gañaches dos anos que perdeches
é pouso de tristezas o lastre de ter ido
de feiras en mercados de festa en romaría
levando as túas palabras e un vello traxe gris
igual que se levases o estoxo dos misterios

a caixa en que repousa o lume do vivir

o negro cadaleito da néboa da existencia

Carta de viños: Das Rheingold

Non era deses tintos que soen permanecer
na boca como orballo de cinza ou de silencio
nin tiña esa frescura das lamas invernais,
a lírica alianza de terra e flores murchas,
mais lía a pel dos labios co tacto dunha uva
e mesmo acariñaba o fondo do teu ventre
deixando un voo manchado coa borra do delirio.

Non sei de onde proviña. Si sei que era do Rhin,
das terras en que a serpe do río se fatiga
lentísima en meandros de viña e cereal,
da terra en que a fronteira agarda máis alá
en campos disputados en décadas sen conta.

De todas as garrafas que abrín na miña vida,
aquelas que me deron acougo na tristeza
ou esas que empreguei no brinde ou na derrota,
ningunha máis distante da néboa ou do luar
que a escura, case negra, bebida xunto a ti
a noite en que chegamos a Alemaña.

1789

Deitado entre os espolios do pazo clausurado
As pálpebras abrindo con medo ao novo día
O nobre a quen roubaron os títulos, a fama,
Espera a que a revolta culmine a súa vinganza.

Non sabe se será con forca ou guillotina,
Con bala ou con aceiro, de asfixia ou con veleno,
Mais sabe que está próxima a hora derradeira,
Aquela en que as semanas da vida se concentran
E dan a flor dos meses, dos anos derrubados,
Con pétalas de asombro e un tétrico vapor.

Por iso xa non preme a corda da campá
Que chama por criados, nin quere averiguar
A sorte dos que agora semellan xa moi lonxe
E só onte eran familia, parentes, achegados.

Coñece esta soidade. De feito sempre quixo
Poder gozala un día, morrer ollando a morte,
Sen vendas, veos ou panos, a vida por atrás,
Por diante ese baleiro,
O frío que un mencer de néboa xa esvaece.

O norte como olvido

Xa non lembro case nada. En realidade
Había algunhas naves máis ao lonxe
E, despois da liña gris que fumegaba nos outeiros
E os últimos pardais, o mar espreguizaba
Os músculos da tarde.
E iso era case nada.

Unha ponte que eu andei, errante ou viaxeiro,
Abatendo unha tristeza que descía no solpor
Para entrar, despois, no centro dos meus anos
E esvaírse cando o viño se erixía en plena noite;

Algún parque entretecido con guirnaldas;
O silencio portentoso que fai tremer a prata do Báltico.

E se entón me dispuxese sobre o alto dos acuarios
E entregase ao tempo ido algún aroma ou o frescor
Que chegaba do norte
Todo agora me sería máis recente.

Pero tiven que partir para outro olvido
E, por tras das lentas néboas e das chuvias,
Xa non fica case nada.

A sentencia do olvido

Logo á tarde mireinos chegar
arrincados dun vello salgueiro do olvido
coa soidade furando na fronte unha chaga amarela
e o seu corpo mancado de tantas derrotas;

eran serpes ou cervos, camiñantes do horror,
que voltaban da insigne miseria do tempo,
da gloriosa contenda cos séculos.

Preferiron deixarse gardar nun poema,
habitar para sempre este fío do enigma
e non ser coñecidos, só darse ao saber
dos que adentran o voo polos soños da cifra.

Enxergaron silentes o escuro xardín,
a materia do incendio que ferve nas plantas
moito antes de maio,
e pousaron as sombras da lúa caduca,
os soles funestos,
no centro da estancia,
como doa que acougue o terrible da espera.

Aqui están xunto a min, esperándome absortos,
convencidos de que algo direi que os renove,
un solemne refrán, a sentencia do olvido.

Os grandes fracasos

Era o tempo dos grandes fracasos,
unha chuvia lixeira poallaba nos campos
e un milleiro de breves regatos brincaba a cantar.

Viña outubro cuberto de silvas
e os ronseis do mar alto facían tremer
aos que viven durmidos na luz dos palacios.

A canción fora rota con vellos remorsos,
o silencio invadira a nostalxia do tempo
e unha nova cantiga quería brotar
desde a urdime do lenzo que tece a paisaxe.

E era aquela unha hora de escombros,

Foi entón que, na orixe de todo o que medra,
un desvelo de soños mancados chegou ata min
e impregnou os meus labios de púrpura.

Foi selando as feridas, coséndome as chagas,
arrincando dos ollos un veo neboento
e, pousando na lingua as súas cordas de agudo metal,
deume un páxaro gris,
unha pomba fuxida do incendio de antigas cidades.

E así ollei os escombros,
a terra queimada,
os grandes fracasos.

Terra calcinada

Ao fondo da distancia había unha pousada,
un pórtico entreaberto que daba para o mar
e enchía de reflexos un lago acaso branco.

Os últimos vencidos caían por alí
vertendo das súas bocas un líquido calado
e algúns portaban armas de lóbregas batallas,
sinais de que loitaran e foran derrotados.

E foi que eu quixen ver os rostros dos feridos,
sentir como a agonía gañaba nos seus ollos
as gándaras de neve que hai despois dos anos.

E fun de leito en leito vivindo aquel tremor,
prendendo entre os meus dedos o fío que ligaba
a seiva das súas árbores coa terra calcinada.